# PROGRAM TRENINGU UMIEJĘTNOŚCI ŻYCIOWYCH *Publiczna wersja zbiorcza materiałów. Wersja: 21.07.2026.* # Trening umiejętności życiowych — wprowadzenie do programu *Materiał końcowy. Program dla młodzieży, w tym osób z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym. Wersja: 20.07.2026.* ## Czym jest ten program Praktyczny cykl warsztatów przygotowujący młodzież (szczególnie uczniów szkół branżowych/zawodowych) do samodzielnego, odpowiedzialnego funkcjonowania w dorosłości i do wejścia na rynek pracy. Program uczy umiejętności życiowych i społeczno-emocjonalnych przez symulacje, odgrywanie ról, pracę w grupie i refleksję — bez zbędnej teorii, blisko realiów pracy. Program osadzono w uznanych ramach: „umiejętności życiowe" WHO [1], kompetencje społeczno-emocjonalne CASEL [2], umiejętności transferowalne UNICEF [4], kompetencje kluczowe UE [5]; z zasadami edukacji włączającej UNESCO [6] i projektowania uniwersalnego UDL [7]. (Pełne dane bibliograficzne są w sekcji Bibliografia.) ## Cel ogólny Wyposażenie uczestników w praktyczne umiejętności potrzebne w codziennym i zawodowym życiu dorosłym: samodzielność i odpowiedzialność, komunikację, stawianie i szanowanie granic, współpracę w zespole, regulację emocji i rozwiązywanie konfliktów oraz poczucie sprawczości przy wejściu na rynek pracy. ## Grupa docelowa Młodzież, w tym osoby z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym. Rekomendowana wielkość grupy: 8–16 osób (do dostosowania). Materiały są projektowane dostępnie (łatwy język, warianty ćwiczeń, dostępność kart i materiałów cyfrowych). ## Zakładane rezultaty (efekty programu) Uczestnik: planuje realnie swój dzień i rozumie skutki decyzji; komunikuje się jasno i mówi o problemach faktami; stawia granice i radzi sobie z presją; współpracuje w zespole; rozpoznaje i reguluje emocje oraz konstruktywnie rozwiązuje konflikty; zna swoje mocne strony i planuje pierwszy krok zawodowy. Szczegółowe efekty (E1–E4) w każdym module. ## Struktura i czas Sześć modułów w logicznej kolejności rozwojowej: | Moduł | Tytuł | Czas | |-------|-------|------| | 1 | Ogarniam codzienność — samodzielność i odpowiedzialność | 135 min (3×45) | | 2 | Dogaduję się z ludźmi — komunikacja | 135 min (3×45) | | 3 | Relacje i granice | 180 min (4×45) | | 4 | Praca w zespole | 180 min (4×45) | | 5 | Konflikty i emocje | 180 min (blok) | | 6 | Mam wpływ — praca, przyszłość, inicjatywa | 180–190 min (blok) | Łącznie ok. **16,5–17 godzin** zajęć. Każdy moduł można prowadzić w wariancie lekcyjnym (45 min) lub blokowym. ## Metody pracy Symulacje i gry, odgrywanie ról (z obserwatorem), burza mózgów, praca w parach i grupach, dyskusja moderowana, praca indywidualna z arkuszem, mini-wykład z dyskusją, rundy check-in/check-out, techniki psychoedukacyjne (parafraza, komunikat „JA", „zdarta płyta", techniki regulacji emocji). ## Jak korzystać z materiałów Szczegóły w instrukcji korzystania. Kluczowe: przed pierwszymi zajęciami zapoznaj się ze **Standardem bezpieczeństwa psychologicznego** (standardzie bezpieczeństwa psychologicznego) i dokumentem **Dostępność/UDL** — obowiązują we wszystkich modułach. ## Zastrzeżenia Program korzysta z uznanych ram i technik, ale **nie był dotąd ewaluowany empirycznie**. Przed szerszym wdrożeniem zalecany jest własny pomiar: ankieta pre/post, obserwacja prowadzącego i krótki feedback uczestników. Odwołania do serwisów komercyjnych są przykładami narzędzi, nie rekomendacjami. --- # MODUŁ 1 — Ogarniam codzienność: samodzielność i odpowiedzialność ## 1. Tytuł Moduł 1: „Ogarniam codzienność — samodzielność i odpowiedzialność". ## 2. Cel modułu Uświadomienie realiów planowania dnia dorosłej, pracującej osoby oraz kształtowanie odpowiedzialności rozumianej jako świadomość związku decyzja → skutek i postawa szukania rozwiązań zamiast wymówek. ## 3. Grupa docelowa Młodzież (uczniowie szkół branżowych/zawodowych), w tym osoby z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym. Zalecana wielkość grupy: 8–16 osób (podział na 3–4 zespoły). *[Wielkość — rekomendacja; do dostosowania do warunków placówki.]* ## 4. Czas trwania 3 lekcje × 45 min = **135 min**. Wariant blokowy: 1 blok ~150 min z przerwą 15 min. ## 5. Efekty uczenia się Po module uczestnik: - E1. wskazuje realny czas trwania podstawowych obowiązków doby i układa wykonalny plan dnia (samozarządzanie); - E2. podaje natychmiastowe i długofalowe skutki wybranej decyzji w pracy/szkole (odpowiedzialne decyzje); - E3. przekształca „wymówkę" w komunikat odpowiedzialny skupiony na rozwiązaniu (samoświadomość, samozarządzanie). Mapa efekt↔ćwiczenie↔ocena — patrz sekcja 13. ## 6. Wymagane materiały Zestawy kart „Grafik Dobowy" (4 komplety — patrz Załącznik kart), tablica + marker, kartki dla uczestników, arkusz „Plan dnia" (patrz Arkusze uczestnika). Wydrukowany kontrakt grupowy (Standard bezpieczeństwa). ## 7. Przygotowanie prowadzącego Przed zajęciami: przygotuj 4 komplety kart (z ikonami i etykietami, nie tylko kolorem — [8]); zapoznaj się ze Standardem bezpieczeństwa i dokumentem Dostępność; przygotuj przykłady decyzji z realiów branży uczestników; **rozstrzygnij zasady gry (patrz niżej)**. ## 8. Przebieg zajęć krok po kroku ### LEKCJA 1: Symulacja „Dzień Dorosłego" (koszty czasu) **Cel:** uświadomienie, jak wygląda realny plan dnia pracującej osoby i ile czasu zajmują podstawowe obowiązki. - **Wstęp (5 min):** Prowadzący wita grupę: „Zaczynamy cykl o tym, jak przetrwać po szkole. Bez teorii, same konkrety. Dzisiaj zobaczymy, ile 'waży' dzień dorosłego". Ustalcie/przypomnijcie kontrakt grupy. - **Praca w grupach „Układanka dnia" (20 min):** podział na 4 grupy; każda dostaje zestaw kart. Zadanie: „Ułóżcie zadania od pobudki do snu. Wasz pracownik zaczyna pracę o 7:00 i pracuje pełne 8 godzin (plus przerwa = 8,5 h w firmie). Zsumujcie czas. Czy doba wystarczyła? Co trzeba było wyrzucić?". - **Uwaga organizacyjna:** doba liczy **24 godziny** . Zadanie: zmieścić obowiązki w 24 h; jeśli suma > 24 h — trzeba zrezygnować z części aktywności i uzasadnić wybór. - **Prezentacja i omówienie (15 min):** „Kto zaplanował dojazd w obie strony? Kto gotowanie, a kto jedzenie na mieście (drożej)? Ile zostało na 'życie'?". **Kluczowy wniosek:** „Doby nie da się rozciągnąć. Dorosłość to **mądre wybory** — jeśli zaśpisz, coś wypada z planu". ** - **Podsumowanie (5 min):** runda „Jedna rzecz, która mnie zaskoczyła w tym planie dnia". ### LEKCJA 2: Mechanizm Decyzja → Skutek **Cel:** pokazanie, że każde działanie ma natychmiastowe i długofalowe konsekwencje dla ucznia i grupy. - **Wstęp (5 min):** duża strzałka na tablicy DECYZJA → SKUTEK. „Nikt nie działa w próżni". - **Burza mózgów na przykładach (25 min):** dla każdej sytuacji wypisujemy skutki natychmiastowe i długofalowe. - Sytuacja 1: spóźnienie na praktyki 30 min → natychmiast: mistrz zły, grupa czeka; długofalowo: gorsza ocena, utrata zaufania. - Sytuacja 2: zniszczenie narzędzia bez zgłoszenia → natychmiast: praca stoi; długofalowo: koszty, opinia, ryzyko wypadku. - Sytuacja 3: sprzątnięcie stanowiska po pracy → natychmiast: porządek, bezpieczeństwo; długofalowo: profesjonalizm, dobra ocena. - **Praca indywidualna (10 min):** „Jedna moja decyzja z tego tygodnia i jej skutki". Dobrowolne; można podać przykład hipotetyczny. - **Podsumowanie (5 min):** „Odpowiedzialność to wiedza, że skutek zawsze nadejdzie. Lepiej, żeby był dobry". ### LEKCJA 3: Wymówka vs. Odpowiedzialność **Cel:** odróżnianie szukania winnych (wymówka) od szukania rozwiązań (odpowiedzialność). - **Wstęp (5 min):** „Szefowie dzielą pracowników na tych, którzy dowożą tematy, i tych, którzy mają świetne wymówki". - **Ćwiczenie „Zamiana wymówki na rozwiązanie" (25 min):** prowadzący podaje wymówkę, klasa formułuje odpowiedź odpowiedzialną. - „Zaspałem, bo budzik nie zadziałał" → „Zaspałem. Moja wina. Od jutra nastawię dwa budziki". - „Nikt mi nie powiedział, jak to zrobić" → „Nie wiedziałem i nie zapytałem. Następnym razem podejdę do mistrza od razu". - „To narzędzie już było zepsute" → „Zauważyłem, że działa źle, ale nie zgłosiłem i pracowałem dalej". - **Refleksja (10 min):** „Którą wymówkę stosuję najczęściej? Na jakie rozwiązanie mogę ją zamienić?". - **Podsumowanie (5 min):** „Szef woli pracownika, który popełnił błąd, ale przychodzi z pomysłem naprawy". ## 9. Instrukcje dla prowadzącego Moderuj tak, by nikt nie był ośmieszany za „nierealny" plan — chodzi o odkrycie, nie o test. W L2–L3 dbaj, by przykłady dotyczyły zachowań, nie oceny osób. Zachowaj tempo; kluczowe pojęcia zapisuj na tablicy (UDL). ## 10. Ćwiczenia (zestawienie) 1. „Układanka dnia" (grupowe, karty) — L1. 2. „Łańcuch skutków" (burza mózgów) — L2. 3. „Zamiana wymówki na rozwiązanie" (forum + karta) — L3. ## 11. Pytania do refleksji - Co w moim dniu zajmuje więcej czasu, niż myślałem? - Jaką jedną decyzję mogę dziś podjąć, by jutro było łatwiej? - Która wymówka wraca u mnie najczęściej i czym mogę ją zastąpić? ## 12. Materiały dla uczestników Arkusz „Plan dnia" (siatka doby 24 h), karta „Moja decyzja → skutek", karta „Wymówka → rozwiązanie". Wzory: patrz arkuszach uczestnika. ## 13. Sposób sprawdzenia efektów | Efekt | Jak sprawdzamy | |-------|----------------| | E1 | Grupa przedstawia wykonalny plan doby (24 h) z uwzględnieniem dojazdu i posiłków — lista obserwacyjna prowadzącego | | E2 | Uczestnik podaje ≥1 skutek natychmiastowy i ≥1 długofalowy dla wybranej decyzji (karta) | | E3 | Uczestnik formułuje 1 komunikat odpowiedzialny zamiast wymówki (karta/forum) | Dodatkowo: pozycje z ankiety pre/post (patrz sekcja Ewaluacja). ## 14. Wskazówki dotyczące dostępności Karty z ikoną + etykietą (nie sam kolor). Instrukcja gry ustnie + na tablicy + na karcie-pomocy. Dozwolone dyktowanie/rysowanie zamiast pisania. Więcej czasu na sumowanie; kalkulatory dozwolone. Stosuj zasady dostępności i UDL. ## 15. Możliwe modyfikacje ćwiczeń Uproszczenie: mniej kart (tylko czerwone + 3 żółte). Wersja bez liczenia: układ jakościowy „co musi być, a co wypada". Wersja indywidualna zamiast grupowej. Dla chętnych: dodać kartę „Nadgodziny" i omówić koszt czasu wolnego. ## 16. Zasady bezpieczeństwa psychologicznego Stosuj standard bezpieczeństwa psychologicznego. Ćwiczenie „moja decyzja" — dobrowolne. Unikaj zawstydzania przy różnicach w umiejętności liczenia/planowania. ## 17. Źródła WHO [1], CASEL [2] (samozarządzanie, odpowiedzialne decyzje), UDL/CAST [7], W3C WCAG [8]. Pełne dane bibliograficzne są w sekcji Bibliografia. --- --- # MODUŁ 2 — Dogaduję się z ludźmi: komunikacja w szkole i pracy ## 1. Tytuł Moduł 2: „Dogaduję się z ludźmi — komunikacja w szkole i pracy". ## 2. Cel modułu Rozwój jasnej, konkretnej komunikacji w środowisku pracy: upewnianie się o zrozumieniu instrukcji (parafraza) i mówienie o problemach w języku faktów zamiast oskarżeń. ## 3. Grupa docelowa Młodzież branżowa, w tym osoby z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym. 8–16 osób. ## 4. Czas trwania 3 lekcje × 45 min = **135 min**. Wariant blokowy ~150 min z przerwą. ## 5. Efekty uczenia się Uczestnik: - E1. stosuje parafrazę („Czy dobrze rozumiem, że mam…?"), by upewnić się co do instrukcji; - E2. buduje komunikat o faktach (fakt + mój problem) zamiast oskarżenia „ty zawsze…"; - E3. przeprowadza odpowiedzialną, trudną rozmowę telefoniczną z pracodawcą (zgłoszenie nieobecności). ## 6. Wymagane materiały Tablica + marker; przygotowana wieloetapowa instrukcja techniczna; kartki z opisem ról (Pracownik, Szef, Obserwator). Karta „Fakt / Mój problem"; kontrakt grupy. ## 7. Przygotowanie prowadzącego Przygotuj 2–3 realistyczne instrukcje branżowe o rosnącej trudności; przygotuj wariant dostępny „głuchego telefonu" (patrz sek. 15); zapoznaj się ze Standardem bezpieczeństwa (symulacja „zły szef" — wyjście z roli). ## 8. Przebieg zajęć krok po kroku ### LEKCJA 4: Komunikacja w warsztacie (jasność i upewnienie) **Cel:** kluczowa jest jasność komunikatu i umiejętność upewnienia się, że zrozumiano instrukcję. - **Wstęp (5 min):** „W warsztacie, przy hałasie maszyn, trzeba mówić krótko, jasno i upewnić się, że druga osoba słyszy". - **Rozgrzewka „Głuchy telefon techniczny" (15 min):** uczniowie w rzędzie; prowadzący szepcze pierwszej osobie długą instrukcję (np. „Weź klucz trzynastkę z czerwonego wózka, dokręć lewą śrubę, sprawdź poziom oleju w kompresorze, włącz zielony przycisk, ale nie wcześniej niż za minutę"). Ostatnia osoba wypowiada na głos; porównanie z oryginałem. Wariant dostępny — patrz sek. 15. - **Warsztat „Upewnij się!" (parafraza) (20 min):** narzędzie: „Czy dobrze rozumiem, że mam… (instrukcja swoimi słowami)?". Ćwiczenie w parach (mistrz–uczeń), rosnąca trudność, zmiana ról. - **Podsumowanie (5 min):** „W pracy nie ma głupich pytań. Lepiej trzy razy zapytać, niż zepsuć maszynę". ### LEKCJA 5: Jak mówić o problemach? (Komunikat o faktach) **Cel:** prosty schemat mówienia o problemach skupiony na faktach, nie na oskarżaniu. - **Wstęp (5 min):** „Mamy tendencję do ataku: 'Ty zawsze…', 'Przez ciebie…'. To eskaluje konflikt". - **Warsztat „Mówienie o faktach" (25 min):** schemat na tablicy: **FAKT** (co się stało, bez oceny) + **MÓJ PROBLEM** (dlaczego to dla mnie problem). Zamiana oskarżeń na fakty: - „Zawsze zostawiasz syf!" → „Zostawiłeś brudne narzędzia. Nie mogę zacząć pracy". - „Znowu zepsułeś szlifierkę!" → „Szlifierka jest zepsuta. Muszę nadrabiać czas". - „Nigdy mnie nie słuchasz!" → „Mówię do ciebie, a ty patrzysz w telefon. Nie wiem, czy usłyszałeś". - ** Most do Modułu 5:** ten schemat to zalążek **komunikatu „JA"** (fakt → uczucie/„ja" → prośba), rozwijanego w Module 5 (technika „3 kroków"). Wspólny słownik — A8. (za Gordon [9], Rosenberg [11].) - **Praca indywidualna (10 min):** „Sytuacja, która mnie denerwuje, rozpisana na Fakt i Mój Problem" (dobrowolne). - **Podsumowanie (5 min):** „Mówienie o faktach jest trudniejsze do odrzucenia niż atak. To profesjonalne podejście". ### LEKCJA 6: Symulacja — rozmowa o nieobecności (telefon do szefa) **Cel:** trening trudnej rozmowy telefonicznej z pracodawcą (zgłoszenie nieobecności). - **Wstęp (5 min):** „Najgorsze, co można zrobić, to nie przyjść i nie zadzwonić". - **Symulacja (role-play) (30 min):** grupy 3-osobowe (Pracownik, Szef, Obserwator). Scenariusz: Pracownik ma grypę, dzwoni rano; Szef reaguje złością. Zadanie Pracownika: zadzwonić jak najwcześniej (nie SMS), poinformować konkretnie o chorobie, przeprosić za kłopot, podać termin powrotu/aktualizacji. Obserwator daje wspierający feedback. Zmiana ról. - ** Wyjście z roli (B4):** po scenkach krótkie „zrzucenie roli" i pytanie „co było najtrudniejsze?". - **Omówienie i podsumowanie (5+5 min):** „Zadzwonienie w trudnej sytuacji buduje reputację odpowiedzialnego człowieka". ## 9. Instrukcje dla prowadzącego W L4 zadbaj o realizm instrukcji. W L6 pilnuj, by „Szef" nie przekraczał granic (bez wyzwisk pod adresem konkretnej osoby); to trening umiejętności, nie licytacja agresji. Zawsze rób wyjście z roli. ## 10. Ćwiczenia 1. „Głuchy telefon techniczny" (+ wariant dostępny) — L4. 2. Parafraza w parach — L4. 3. „Fakt / Mój problem" — L5. 4. Symulacja telefonu do szefa (role-play) — L6. ## 11. Pytania do refleksji - Kiedy ostatnio nie upewniłem się i wyszło nieporozumienie? - Jak brzmi moje typowe oskarżenie i jak zamienić je na fakt? - Co jest dla mnie najtrudniejsze w trudnym telefonie? ## 12. Materiały dla uczestników Karta „Parafraza", karta „Fakt / Mój problem", karta ról do symulacji. Wzory znajdują się w sekcji Dla uczestników. ## 13. Sposób sprawdzenia efektów | Efekt | Jak sprawdzamy | |-------|----------------| | E1 | Uczestnik poprawnie parafrazuje ≥2 instrukcje (obserwacja pary) | | E2 | Uczestnik zamienia oskarżenie na komunikat fakt+problem (karta) | | E3 | W symulacji spełnia 4 kryteria rozmowy (wcześnie/konkretnie/przeprosiny/termin) — lista obserwacyjna | ## 14. Wskazówki dotyczące dostępności Instrukcje pisane + ustne; krótsze łańcuchy w „głuchym telefonie"; dozwolone notatki; scenka może być czytana z karty. Stosuj zasady dostępności i UDL. ## 15. Możliwe modyfikacje ćwiczeń „Głuchy telefon" — **wariant dostępny**: przekaz pisemny/rysunkowy przekazywany kolejno (dla osób z trudnościami słuchu/uwagi) lub krótsza, 3-elementowa instrukcja. Symulacja telefonu: można odgrywać „plecami do siebie" (tylko głos) lub z kartą-podpowiedzią kroków. ## 16. Zasady bezpieczeństwa psychologicznego Symulacja „zły szef" — kontrolowana, bez wyzwisk osobistych; obowiązkowe wyjście z roli i debriefing. Stosuj standard bezpieczeństwa psychologicznego. ## 17. Źródła CASEL [2], Gordon [9] (komunikat „JA", aktywne słuchanie), Rosenberg [11], UDL [7]. Pełne dane bibliograficzne są w sekcji Bibliografia. --- --- # MODUŁ 3 — Relacje i granice: jak się nie dać i jak nie krzywdzić > **Zasada przewodnia :** „Moja granica kończy się tam, gdzie zaczyna się Twoja. Szacunek w obie strony, niezależnie od zawodu". ## 1. Tytuł Moduł 3: „Relacje i granice — jak się nie dać i jak nie krzywdzić". ## 2. Cel modułu Rozpoznawanie i szanowanie granic (fizycznych, słownych, emocjonalnych), asertywne stawianie granic pod presją oraz radzenie sobie z presją grupy i impulsem złości bez krzywdzenia innych. ## 3. Grupa docelowa Młodzież branżowa, w tym osoby z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym. 8–16 osób. ## 4. Czas trwania 4 lekcje × 45 min = **180 min** . Wariant blokowy z przerwą 15 min. ## 5. Efekty uczenia się Uczestnik: - E1. rozróżnia trzy rodzaje granic i uzasadnia, że są subiektywne i wymagają szacunku; - E2. stosuje technikę „zdartej płyty" do stanowczej, spokojnej odmowy; - E3. rozpoznaje mechanizm presji grupy i stosuje „zatrzymanie" przed reakcją; - E4. wskazuje własne sygnały złości w ciele i stosuje ≥1 technikę obniżania napięcia. ## 6. Wymagane materiały Taśma malarska/sznurek (linia na podłodze), tablica + marker, karty z sytuacjami, kartki, piłeczki antystresowe (opcjonalnie). Karty sytuacji z ikoną+etykietą; kontrakt grupy; wariant kart do „Linii" (sek. 15). ## 7. Przygotowanie prowadzącego **Zapoznaj się dokładnie ze standardzie bezpieczeństwa psychologicznego — moduł dotyka doświadczeń naruszeń/przemocy.** Przygotuj procedurę reagowania na ujawnienia i listę wsparcia. Wybierz 6–8 sytuacji dopasowanych do branż grupy. Zaplanuj wariant anonimowy „Linii na podłodze". ## 8. Przebieg zajęć krok po kroku ### LEKCJA 1: Czym są granice? („Moja Linia") **Cel:** każdy ma inne granice i trzeba je szanować, nawet gdy ich nie rozumiemy. - **Wstęp (5 min):** „Każdy ma niewidzialną ścianę — granicę. Gdy ktoś ją przekroczy, czujemy złość, wstyd albo strach". - **Ćwiczenie „Linia na podłodze" (25 min):** linia z taśmy; jedna strona „OK, zgadzam się", druga „STOP". Prowadzący czyta sytuację, uczestnicy przechodzą na wybraną stronę. **Baza sytuacji (wybierz 6–8):** - *Granice fizyczne i przestrzeń:* poklepywanie po plecach na powitanie; instruktor poprawia pracę dotykając rąk bez pytania; ktoś stoi bardzo blisko; kolega bierze twój telefon bez pytania; klient dotyka twoich włosów/ubrań. - *Granice słowne i szacunek:* szef mówi „młody"/„mala" mimo że zna imię; koledzy wulgaryzmy „na przecinki"; publiczna krytyka twojego produktu; przezwisko od twojej pomyłki; klient krzyczy obraźliwie. - *Granice emocjonalne i prywatność:* pytanie przy wszystkich, ile zarabiasz; prośba o nadgodziny „bo ruch"; dopytywanie o życie prywatne; udostępnienie twojego zdjęcia na czacie grupy. - *Granice rzeczy i własności:* prośba o pożyczenie drogiego narzędzia; niezwrócone 20 zł; polecenie posprzątania po kimś innym. - **Wariant anonimowy:** zamiast przechodzenia na forum — karty „OK/STOP" trzymane przy sobie lub głosowanie na kartkach (ochrona przed ekspozycją). - **Omówienie:** „Dlaczego stoisz tu, a nie tam? Co czujesz?" — granice są subiektywne. - **Refleksja: trzy rodzaje granic (10 min):** trzy kółka na tablicy (FIZYCZNE, SŁOWNE, EMOCJONALNE); w parach po jednym przykładzie przekroczenia. - **Podsumowanie (5 min):** „Nie wiesz, czy coś jest OK? Zapytaj. Nie zgaduj. Szanuj 'nie' drugiej osoby". ### LEKCJA 2: Kiedy powiedzieć STOP? (Technika „Zdarta Płyta") **Cel:** asertywne stawianie granic pod naciskiem. *(Technika — Smith [10].)* - **Wstęp (5 min):** „Boimy się powiedzieć 'nie', by nie wyjść na mięczaka. Nauczymy się mówić STOP profesjonalnie, bez agresji, ale stanowczo". - **Trening „Zdarta Płyta" (25 min):** powtarzanie jednej, jasnej odmowy bez tłumaczenia. Przykład: „Nie pożyczam swoich narzędzi" (powtarzane mimo nacisku). Ćwiczenie w parach; baza sytuacji (wybierz 3–4): namawianie na papierosa na zapleczu; nacisk, by „zapomnieć" posprzątać; polecenie zrobienia czegoś **niebezpiecznego/niezgodnego z procedurą**; nachalny klient pytający o numer; namawianie do „wyniesienia" produktów; naciski, by dołączyć do wyśmiewania słabszego; polecenie obsługi agresywnego klienta („klient ma zawsze rację"). - **Warsztat „STOP — bezpieczeństwo i procedury" (10 min):** kiedy STOP to obowiązek: brak zabezpieczeń BHP, uszkodzona maszyna, osoba pod wpływem, łamanie procedury sanitarnej, brak uprawnień, agresywny klient. - **Podsumowanie (5 min):** „Powiedzenie 'nie' czyni cię profesjonalistą, który zna swoją wartość i dba o zasady". ### LEKCJA 3: Presja grupy — jak nie być owcą? **Cel:** mechanizm presji grupy i nauka „zatrzymania" przed działaniem pod wpływem tłumu. - **Wstęp (5 min):** „W grupie włącza się tryb 'owcy'. Zobaczymy, co zrobić, żeby się nie dać". - **Analiza „Dlaczego idziemy za grupą?" (15 min):** sytuacja: grupa chowa rzeczy nowemu koledze i go wyzywa, wszyscy patrzą na ciebie. Pytania: Czego się boisz, jeśli nie dołączysz? Dlaczego trudno powiedzieć „dajcie spokój"? Kto krzywdzi, a kto jest krzywdzony (także obserwatorzy)? Co czuje ofiara? - **Nota bezpieczeństwa:** moderuj tak, by nie odtwarzać realnych ról ofiara/sprawca w grupie; akcentuj rolę i siłę **obserwatora, który reaguje**. - **Ćwiczenie „Winda bezpieczeństwa" (zatrzymanie) (20 min):** narzędzie: policz do trzech, weź oddech — „winda bezpieczeństwa", potem decyzja. Symulacja w trójkach na sytuacjach presji; obserwator: „Czy udało ci się zatrzymać przed odpowiedzią?". - **Podsumowanie (5 min):** „Bycie profesjonalistą to własny kręgosłup moralny, niezależnie od tego, co mówi grupa". ### LEKCJA 4: Impuls pod kontrolą — jak nie krzywdzić w złości? **Cel:** rozpoznawanie sygnałów złości w ciele i techniki obniżania napięcia. *(Za Gross [12].)* > **Powiązanie z Modułem 5:** tu uczymy **szybkich technik „tu i teraz"** (gaszenie pożaru). Pełny model regulacji i komunikat „JA" rozwijamy w Module 5 — bez powtarzania. - **Wstęp (5 min):** „Złość jest naturalna. Ale to, co robimy w złości, już nie zawsze jest OK". - **Warsztat „Sygnały z ciała — wczesny ostrzegacz" (15 min):** sylwetka na tablicy; „Co czujecie w ciele, gdy się wściekacie?" (ściśnięte szczęki, pięści, gorąco, szybsze bicie serca, płytki oddech). Wniosek: „Ciało wie pierwsze — naucz się czytać sygnały, by zdążyć zahamować". - **Trening „Narzędzia tu i teraz" (20 min):** trzy techniki: **oddech 3:3** (3 s wdech, 3 s wydech ×5); **liczenie obiektów** (znajdź 5 rzeczy); **napięcie/rozluźnienie** (zaciśnij pięści 5 s, rozluźnij). **Nota ostrożnościowa:** „Jeśli skupianie na oddechu Cię nie uspokaja lub nasila napięcie — wybierz inną technikę. To normalne". - **Podsumowanie (5 min):** „Złość mija, ale słowa wypowiedziane w złości zostają. Te techniki dają czas na mądrą decyzję". ## 9. Instrukcje dla prowadzącego Trzymaj się Standardu bezpieczeństwa. W L1 zaproponuj wariant anonimowy, jeśli grupa jest napięta. W L3 nie dopuść do realnego wyśmiewania. Zawsze rób wyjście z roli po symulacjach. Nie wymuszaj technik oddechowych. ## 10. Ćwiczenia 1. „Linia na podłodze" (+ wariant anonimowy) — L1. 2. „Zdarta płyta" w parach — L2. 3. „Winda bezpieczeństwa" w trójkach — L3. 4. „Narzędzia tu i teraz" (indywidualnie) — L4. ## 11. Pytania do refleksji - Która z moich granic jest najczęściej naruszana i jak mogę ją komunikować? - Kiedy trudno mi powiedzieć „nie" i dlaczego? - Po czym poznaję, że narasta we mnie złość? ## 12. Materiały dla uczestników Karty sytuacji (ikona+etykieta), karta „Trzy granice", karta „Moje sygnały złości + moja technika". Wzory znajdują się w sekcji Dla uczestników. ## 13. Sposób sprawdzenia efektów | Efekt | Jak sprawdzamy | |-------|----------------| | E1 | Uczestnik przypisuje sytuacje do 3 typów granic (karta/forum) | | E2 | W parze utrzymuje spójną odmowę mimo 3 nacisków (obserwacja) | | E3 | Nazywa 1 sytuację presji i „zatrzymanie", które zastosuje (forum) | | E4 | Wskazuje ≥1 sygnał ciała i wybiera 1 technikę (karta) | ## 14. Wskazówki dotyczące dostępności Wariant kart zamiast publicznego przechodzenia; sytuacje z ikoną+etykietą; techniki pokazane wizualnie; dozwolone odpowiedzi gestem/wskazaniem. Stosuj zasady dostępności i UDL. ## 15. Możliwe modyfikacje ćwiczeń „Linia" → głosowanie kartami „OK/STOP" (anonimowo). „Zdarta płyta" → z kartą-podpowiedzią jednego zdania. Techniki złości → wybór jednej ulubionej, bez wymogu oddechu. ## 16. Zasady bezpieczeństwa psychologicznego Pełne zastosowanie standardzie bezpieczeństwa psychologicznego: dobrowolność, zgoda na dotyk (scenki bez dotyku), procedura reagowania na ujawnienia naruszeń, ostrożność przy technikach oddechowych, wyjście z ról. ## 17. Źródła CASEL [2], Smith [10] („zdarta płyta"), Gross [12] (regulacja emocji), SAMHSA [13] (bezpieczeństwo), UDL [7]. Pełne dane bibliograficzne są w sekcji Bibliografia. --- --- # MODUŁ 4 — Praca w zespole: nie jestem sam > **Zasada przewodnia :** „Jesteśmy tak silni, jak nasze najsłabsze ogniwo. Nikt nie wygrywa sam". ## 1. Tytuł Moduł 4: „Praca w zespole — nie jestem sam". ## 2. Cel modułu Zrozumienie współzależności ról w zespole, rozpoznawanie zachowań budujących i niszczących współpracę oraz praktyczne doświadczenie pracy zespołowej pod presją czasu z jasnym podziałem ról i komunikacją. ## 3. Grupa docelowa Młodzież branżowa, w tym osoby z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym. 8–16 osób (2–4 zespoły). ## 4. Czas trwania 4 lekcje × 45 min = **180 min**. Wariant blokowy z przerwą. ## 5. Efekty uczenia się Uczestnik: - E1. wyjaśnia, jak brak zaangażowania jednej roli wpływa na cały zespół (łańcuch skutków); - E2. rozróżnia zachowania „budowniczego" i „burzyciela" i formułuje zasady zespołu; - E3. współpracuje w zadaniu pod presją czasu, pełniąc uzgodnioną rolę i komunikując się jasno. ## 6. Wymagane materiały Rysunek mechanizmu zębatego; tablica + marker; kartki „Budowniczy"/„Burzyciel"; 4 zestawy materiałów (10 kartek A4, taśma, 10 słomek); stoper; rekwizyty branżowe (tace, terminal, grzebienie, fartuchy — symbolicznie); karty scenariuszy. ## 7. Przygotowanie prowadzącego Przygotuj identyczne zestawy materiałów; scenariusze branżowe dopasowane do grupy; przemyśl role wspierające dla osób, które nie chcą występować (sek. 15); zapoznaj się z zasadą omawiania „bez oceniania osób". ## 8. Przebieg zajęć krok po kroku ### LEKCJA 1: Moja rola w zespole — jesteśmy trybikami **Cel:** zespół to naczynia połączone; brak zaangażowania jednej osoby kładzie pracę całości. - **Wstęp (5 min):** mechanizm zębaty na tablicy; „Każdy z was jest trybikiem". - **Ćwiczenie „Analiza trybików branżowych" (15 min):** 3–4 grupy, każda dostaje scenariusz; wypisują role i skutek zawalenia jednej z nich. - Kuchnia (zmywak/pomoc) → brak talerzy → kucharz nie wyda dania → klient czeka → straty. - Salon (recepcja/uczeń sprzątający) → zła godzina lub brudne stanowisko → opóźnienia → stres i błędy. - Sklep (magazynier) → towar nie wprowadzony → „brak towaru" na kasie → kolejka → klient wychodzi. - **Dyskusja (15 min):** „Brak odpowiedzialności jednej osoby to kłopot dla wszystkich". - **Podsumowanie (10 min):** NIE MA NIEWAŻNYCH RÓL. ### LEKCJA 2: Burzyciele i Budowniczowie **Cel:** rozpoznawanie zachowań ułatwiających i niszczących współpracę. - **Wstęp (5 min):** „Nauczymy się odróżniać zachowania, które budują zespół, od tych, które go burzą". - **Warsztat „Burzyciele vs Budowniczowie" (15 min):** dwie kolumny na tablicy; burza mózgów. - Burzyciele: obgadywanie, spóźnienia, przerzucanie winy, „to nie moje obowiązki", krzyk, ukrywanie błędów, lenistwo. - Budowniczowie: punktualność, oferowanie pomocy, przyznanie się do błędu, jasna komunikacja, szacunek, dbanie o czystość, „zrobię, skoro trzeba". - **Ćwiczenie „Zasady zespołu branżowego" (15 min):** 3 grupy tworzą 5 żelaznych zasad współpracy w swojej branży. - **Podsumowanie (10 min):** „Te zasady to ubezpieczenie przed stresem i kłótniami". ### LEKCJA 3: „Konstrukcja pod presją" **Cel:** doświadczenie współpracy w warunkach ograniczonego czasu i zasobów. **Zasada:** „W stresie widać, jaki naprawdę jesteś w zespole". - **Wstęp (5 min):** „Dostaniecie identyczne materiały i ograniczony czas". - **Zadanie (20 min):** 4 zespoły; „Zbudujcie najwyższą, stabilną wieżę; musi stać samodzielnie ≥10 s. Macie 15 minut". **W połowie** wprowadź zmianę: „Szef zmienił decyzję! Na górze wieży musi być przymocowany długopis" (test elastyczności). - **Prezentacja i omówienie (BEZ OCENIANIA) (15 min):** mierzymy czas stania. Pytania **o proces** (nie o osoby): „Jak podzieliliście role? Co zadziałało w współpracy? Kiedy pojawił się stres? Co byście zmienili w podziale ról?". Prowadzący **nie ocenia** wież („ta brzydka/ta ładna"). - **Podsumowanie (5 min):** „W stresie podział ról i jasna komunikacja są kluczowe". ### LEKCJA 4: Symulacja branżowa — „Pierwsze zlecenie" **Cel:** pełna symulacja pracy zespołowej realizującej zlecenie pod presją. **Zasada:** „Współpracujemy, żeby dostarczyć jakość". - **Wstęp i podział ról (10 min):** 2 zespoły (np. Restauracja/Kuchnia i Salon/Sklep); zespoły dzielą role z L1; prowadzący jest Szefem/Klientem. - **Symulacja (25 min):** - Scenariusz A (Kuchnia/Kelner): obsłużyć 5 klientów (2 dania, 2 desery, 1 kawa), wydać naraz w 15 min. - Scenariusz B (Fryzjer/Recepcja): przygotować salon (brudne stanowiska) i obsłużyć niecierpliwego klienta na koloryzację za 10 min. - Prowadzący wprowadza drobne utrudnienia („Zmieniłem zdanie, inna kawa!", „Gdzie czyste ręczniki?"). - **Wyjście z roli** przed omówieniem (Standard bezpieczeństwa). - **Omówienie i feedback (10 min):** zamiast „kto zawalił?" pytamy **o mechanizm**: „W którym momencie komunikacja się urwała i dlaczego? Co pomogłoby ją utrzymać? Jak role wspierały się nawzajem?". - **Podsumowanie (5 min):** „Pomyłka jednej osoby rzutuje na cały zespół; to od was zależy, czy maszyna ruszy". ## 9. Instrukcje dla prowadzącego W L3–L4 **konsekwentnie omawiaj proces, nie osoby** — chroni to przed piętnowaniem. Doceniaj współpracę i elastyczność, nie „ładność" efektu. Zapewnij role dla każdego (także wspierające). ## 10. Ćwiczenia 1. „Analiza trybików" (grupowe) — L1. 2. „Burzyciele vs Budowniczowie" + kodeks zespołu — L2. 3. „Konstrukcja pod presją" (wieża) — L3. 4. Symulacja branżowa „Pierwsze zlecenie" — L4. ## 11. Pytania do refleksji - Jaką rolę w zespole biorę najczęściej i dlaczego? - Które moje zachowanie „buduje", a które czasem „burzy"? - Co pomaga mi zachować spokój i komunikację w stresie? ## 12. Materiały dla uczestników Karta „Moja rola i jej znaczenie", karta „Budowniczy/Burzyciel", karta „5 zasad naszego zespołu". Wzory znajdują się w sekcji Dla uczestników. ## 13. Sposób sprawdzenia efektów | Efekt | Jak sprawdzamy | |-------|----------------| | E1 | Grupa poprawnie rozpisuje łańcuch skutków dla scenariusza (obserwacja) | | E2 | Zespół tworzy 5 wykonalnych zasad z kolumny „Budowniczowie" | | E3 | Lista obserwacyjna współpracy: podział ról, komunikacja, elastyczność przy zmianie warunków | ## 14. Wskazówki dotyczące dostępności Role dobrane do możliwości (np. „strażnik czasu", „osoba od materiałów"); instrukcje pisane + wizualne; elastyczny czas; zadanie manualne inkluzywne. Stosuj zasady dostępności i UDL. ## 15. Możliwe modyfikacje ćwiczeń Wieża: wydłużony czas lub bez „zmiany warunków" dla grup przeciążonych. Symulacja: mniejsze zespoły, karty ról z opisem zadań, wolniejsze tempo „klienta". Role wspierające dla osób niegotowych do występu. ## 16. Zasady bezpieczeństwa psychologicznego Omawianie „bez oceniania osób" (rozszerzenie zasady z oryginału na cały moduł); wyjście z roli po symulacji; brak wskazywania „winnych". Stosuj standard bezpieczeństwa psychologicznego. ## 17. Źródła CASEL [2], UNICEF [4] (współpraca, negocjacja), UDL [7]. Pełne dane bibliograficzne są w sekcji Bibliografia. --- --- # MODUŁ 5 — Konflikty i emocje: jak nie wybuchać ## 1. Tytuł Moduł 5: „Konflikty i emocje — jak nie wybuchać". ## 2. Cel modułu Nauka rozpoznawania i nazywania emocji w stresie; poznanie technik obniżania napięcia i unikania agresji lub wycofania; zdobycie umiejętności konstruktywnego rozwiązywania sporów rówieśniczych i zawodowych. ## 3. Grupa docelowa Młodzież. W tym osoby z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym. ## 4. Czas trwania Blok **180 min** (3 h zegarowe), 5 scenariuszy + przerwa 15 min. Wariant „lekcyjny": 4 lekcje 45 min (S1+S2 / S3 / S4 / S5 + bufor). ## 5. Efekty uczenia się Uczestnik: - E1. wyjaśnia konflikt jako zderzenie potrzeb i rozpoznaje dwie ślepe uliczki (wybuch/zamrożenie); - E2. identyfikuje własne wyzwalacze i łączy sygnał z ciała z automatyczną myślą; - E3. buduje komunikat w 3 krokach (fakt → „ja"/emocja → prośba); - E4. stosuje 3 kroki w symulacji z rówieśnikiem i z osobą w hierarchii (szef). ## 6. Wymagane materiały Tablica + markery; czyste kartki A4; długopisy/pisaki; wydrukowane i pocięte opisy scenek (Symulacja A i B). Karta „Mapa wyzwalaczy"; karta „3 kroki"; kontrakt grupy. ## 7. Przygotowanie prowadzącego Zapoznaj się ze standardzie bezpieczeństwa psychologicznego (praca z osobistą złością/wyzwalaczami). Przygotuj wariant mówiony/symbolowy „Mapy wyzwalaczy" (dla osób z dysgrafią). Zachowaj obecne w oryginale **wyjście z ról i debriefing** jako standard. ## 8. Przebieg zajęć krok po kroku (5 scenariuszy) ### SCENARIUSZ 1: Wstęp i anatomia konfliktu (30 min) **Cele:** bezpieczna atmosfera i skan samopoczucia; konflikt jako zderzenie potrzeb; dwie skrajności (wybuch/zamrożenie). - **Rozgrzewka „Mój dzisiejszy kolor" (15 min):** każdy nazywa kolor oddający jego stan i krótko opowiada (np. „czerwony — energia, ale poirytowanie, bo uciekł mi autobus"). Prowadzący dba o nieprzerywanie i akceptuje każdy stan. - **Mini-wykład z dyskusją (15 min):** schemat Impuls → Wybór → Reakcja. Trzy punkty: - *Konflikt to nie wojna — to zderzenie potrzeb:* przykład (chcę spokoju / ktoś chce kontaktu). „Ani spokój, ani kontakt nie są złe, ale **cele się zderzyły**". *(Korekta literówki „vaše cele" → „cele"; A10.)* - *Emocje to kontrolki w aucie:* złość jak czerwona lampka — sygnał „coś jest nie tak"; „to, co z nią zrobisz, to twoja odpowiedzialność". - *Dwie ślepe uliczki:* **Wybuch** (agresja — chwilowa ulga, zniszczona relacja) i **Zamrożenie** (wycofanie — druga strona nie wie, a ciebie zżera stres). - **Pytania aktywizujące:** „Którą ścieżkę wybierasz na automacie? Co jest najtrudniejsze? Znasz kogoś, kto rozwiązuje konflikt bez krzyku — jak to robi?". - Podsumowanie: „Nauczymy się trzeciej drogi — ani agresor, ani milcząca ofiara". ### SCENARIUSZ 2: „Co mnie odpala?" (45 min) **Cele:** identyfikacja osobistych wyzwalaczy; połączenie sygnałów ciała z myślami; różnice indywidualne. - **Mapa wyzwalaczy (20 min):** kartka; w środku „MÓJ WYZWALACZ", cztery strzałki: **Sytuacja, Ludzie, Myśli, Ciało**. Uczestnik opisuje jedną konkretną sytuację z ostatnich tygodni (wściekłość/irytacja/bezradność). **Dobrowolne**; można pracować na przykładzie hipotetycznym. - **Dyskusja i podsumowanie (25 min):** chętni dzielą się; prowadzący grupuje wyzwalacze (np. „niesprawiedliwość", „krytyka", „naruszenie prywatności"). Akcent na CIAŁO: „Ciało wie pierwsze — jeśli złapiesz ten sygnał, zyskasz ułamek sekundy na wybór reakcji". *(Za Gross [12].)* ### PRZERWA REGENERACYJNA (15 min) ### SCENARIUSZ 3: Narzędziownik — 3 kroki wyjścia z konfliktu (35 min) **Cele:** narzędzie komunikacyjne; zamiana komunikatu „TY" na „JA"; mówienie o potrzebach wprost. *(Za Gordon [9], Rosenberg [11]; nawiązuje do „Komunikatu o faktach" z Modułu 2 — wspólny słownik, A8.)* - **Prezentacja metody (15 min):** - **Krok 1 — fakty (jak kamera):** NIE „Znowu robisz syf" → TAK „Widzę, że twoje rzeczy leżą na moim biurku". - **Krok 2 — emocja (komunikat „JA"):** NIE „Wkurzasz mnie!" → TAK „Denerwuję się, bo nie mam jak odrobić lekcji". - **Krok 3 — konkretna prośba:** NIE „Weź się ogarnij" → TAK „Proszę, przełóż te rzeczy na swoją półkę w ciągu 10 minut". - **Trening w parach (20 min):** krótkie sytuacje (spóźnienie kolejny raz; ktoś bierze prywatną rzecz bez pytania; przerywanie w pół zdania). Prowadzący pilnuje czystych faktów w Kroku 1 i wykonalnych próśb w Kroku 3. ### SCENARIUSZ 4: Symulacje i praktyka (40 min) **Cele:** zastosowanie 3 kroków w kontrolowanym stresie; asertywność wobec rówieśnika i hierarchii; doświadczenie emocji przy stawianiu granic. - **Podział i przygotowanie (10 min):** grupy 3–4 os.; losują pasek ze scenką; wybierają 2 „aktorów", reszta „reżyseruje" i pilnuje metody. - **Odgrywanie (30 min):** - **Symulacja A (uczeń–uczeń):** wspólny projekt na ocenę; jeden od 2 tygodni nie przesłał swojej części i ignoruje wiadomości. Poszkodowany stawia granicę i egzekwuje pracę **3 krokami**, bez wyzywania, ale nie odpuszczając. - **Symulacja B (pracownik–pracodawca):** menadżer wpisuje w grafik na niedzielny wieczór mimo zgłoszonych egzaminów; ucina: „Jak się nie podoba, mam dziesięciu na twoje miejsce". Pracownik reaguje asertywnie (np. propozycja zamiany zmian) **3 krokami**, bez płaczu/krzyku. - Po każdej scence — mini wyjście z roli. ### SCENARIUSZ 5: Podsumowanie i debriefing (15 min) **Cele:** wyjście z ról i obniżenie napięcia; ewaluacja i osobiste wnioski. - **Wyjście z ról (10 min):** głęboki oddech, symboliczne „zrzucenie ról" (otrzepanie rąk/nóg). Pytania: „Jak to jest używać 3 kroków wobec trudnego szefa/leniwego kolegi? Jak reagowało ciało?". - **Runda końcowa (5 min):** każdy kończy zdanie „Dzisiaj zabieram ze sobą…" lub „Najbardziej zaskoczyło mnie, że…". Podziękowanie za odwagę i otwartość. ## 9. Instrukcje dla prowadzącego Model wyjścia z ról i akceptacji każdego „koloru" to mocna strona modułu — **stosuj jako standard także w innych modułach**. Nie drąż trudnych treści osobistych; skupiaj się na umiejętności. Pilnuj dobrowolności mapy wyzwalaczy. ## 10. Ćwiczenia 1. „Mój dzisiejszy kolor" (runda) — S1. 2. „Mapa wyzwalaczy" (indywidualne) — S2. 3. „3 kroki" w parach — S3. 4. Symulacje A i B (role-play) — S4. 5. Wyjście z ról + runda — S5. ## 11. Pytania do refleksji - Co najczęściej mnie „odpala" i jak wcześnie to zauważam? - Kiedy wybieram wybuch, a kiedy zamrożenie? - Która z 3 kroków sprawia mi największą trudność? ## 12. Materiały dla uczestników Karta „Mapa wyzwalaczy", karta „3 kroki" (z przykładami), paski scenek A/B. Wzory znajdują się w sekcji Dla uczestników. ## 13. Sposób sprawdzenia efektów | Efekt | Jak sprawdzamy | |-------|----------------| | E1 | Uczestnik podaje przykład konfliktu jako zderzenia potrzeb + nazywa wybuch/zamrożenie | | E2 | Wypełniona (lub omówiona) mapa: sytuacja–ludzie–myśli–ciało | | E3 | Uczestnik układa komunikat w 3 krokach dla podanej sytuacji | | E4 | Lista obserwacyjna symulacji: czyste fakty, komunikat „JA", wykonalna prośba | ## 14. Wskazówki dotyczące dostępności „Mapa wyzwalaczy" — **wariant mówiony/symbolowy** (emotki, wskazanie na sylwetce) dla osób z dysgrafią; instrukcje pisane + wizualne; scenki czytane z paska; więcej czasu. Stosuj zasady dostępności i UDL. ## 15. Możliwe modyfikacje ćwiczeń Mapa → rozmowa z prowadzącym zamiast pisania. Scenki → z gotowym szkieletem dialogu. „Kolor" → wskazanie koloru na palecie bez opowiadania, jeśli ktoś nie chce mówić. ## 16. Zasady bezpieczeństwa psychologicznego Debriefing i wyjście z ról już obecne — **utrzymane jako wzorzec**. Dodatkowo: dobrowolność pracy z własną złością, procedura reagowania na ujawnienia, nota ostrożnościowa do technik regulacji. Stosuj standard bezpieczeństwa psychologicznego. ## 17. Źródła CASEL [2], Gross [12], Gordon [9], Rosenberg [11], SAMHSA [13], UDL [7]. Pełne dane bibliograficzne są w sekcji Bibliografia. --- --- # MODUŁ 6 — Mam wpływ: praca, przyszłość, inicjatywa ## 1. Tytuł Moduł 6: „Mam wpływ — praca, przyszłość, inicjatywa". ## 2. Cel modułu Wzmocnienie poczucia sprawczości zawodowej i wiary w siebie jako pracownika; zrozumienie realnych oczekiwań rynku pracy bez idealizowania; pobudzenie do bezpiecznej inicjatywy i zaplanowanie pierwszego kroku po szkole. ## 3. Grupa docelowa Młodzież. W tym osoby z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym. ## 4. Czas trwania Blok deklarowany jako **180 min** (3 h zegarowe), 5 scenariuszy + przerwa 15 min. Wariant „lekcyjny": 4 lekcje 45 min. > **Uwaga organizacyjna:** suma czasów scenariuszy wynosi 190 min. Prowadzący może przyjąć 190 min albo skrócić wybrany element o 10 min przed zajęciami. ## 5. Efekty uczenia się Uczestnik: - E1. wymienia uniwersalne fundamenty „dobrego pracownika" (punktualność, zaangażowanie, chęć nauki) jako kwestię decyzji, nie talentu; - E2. proponuje ≥3 przykłady „inicjatywy bez ryzyka" w wybranym miejscu pracy; - E3. mapuje własne zasoby/mocne strony („ukryte portfolio") i przekłada je na język pracy; - E4. formułuje konkretny, wykonalny „pierwszy krok po szkole" z zasobami i przeszkodą. ## 6. Wymagane materiały Tablica + markery; czyste kartki A4; długopisy. Arkusz „Ukryte portfolio"; arkusz „Mój pierwszy krok"; kontrakt grupy. ## 7. Przygotowanie prowadzącego Przygotuj neutralne, wspierające przykłady (bez wulgaryzmów); przygotuj wzory arkuszy i wariant mówiony; przygotuj temat wrażliwy (lęk przed przyszłością) zgodnie ze Standardem bezpieczeństwa. ## 8. Przebieg zajęć krok po kroku (5 scenariuszy) ### SCENARIUSZ 1: Rozgrzewka i mity „Dobrego Pracownika" (35 min) **Cele:** zaangażowanie i skan nastawienia; uniwersalne fundamenty pracownicze; „dobry pracownik" to decyzje i nawyki, nie wrodzony talent. - **Rozgrzewka „Praca marzeń kontra koszmar" (15 min):** każdy podaje jedną rzecz kojarzącą się z pracą marzeń i jedną — z koszmarem. Prowadzący zbiera emocje związane z pracą. - **Ćwiczenie „Dobry pracownik — co to znaczy?" (20 min):** dwie kolumny: „Pracownik, z którym chcę pracować" / „Pracownik, którego zaraz zwolnię". Dyskusja z obserwacji uczestników; zapis haseł. - **Mini-wykład:** prowadzący zakreśla: Punktualność, Zaangażowanie, Chęć nauki i komentuje: „Często myślimy, że świetny pracownik to ktoś z trzema dyplomami i pięcioma językami. **Nieprawda.** Szefowie i zespół najbardziej cenią rzeczy darmowe, zależne tylko od was: **punktualność** — szacunek do czasu innych; **zaangażowanie** — robienie roboty porządnie, nie byle jak. Jeśli czegoś nie umiesz, ale przychodzisz na czas i chcesz się uczyć, jesteś na rynku pracy wart więcej niż ktoś zdolny, ale obrażony na cały świat". *(Za Bandura [14], UNICEF [4].)* ### SCENARIUSZ 2: Inicjatywa bez ryzyka (45 min) **Cele:** proaktywność bez ryzyka błędu; dostrzeganie małych usprawnień; praca w grupie i argumentacja. - **Wprowadzenie (10 min):** „Wielu młodych boi się inicjatywy: 'nie odzywam się, bo coś schrzanię'. Jest jednak **inicjatywa bez ryzyka** — małe usprawnienia, które ułatwiają życie wszystkim. Widzisz, że klienci pytają o hasło do Wi-Fi? Zaproponuj karteczkę na stoliki. Nic nie ryzykujesz, a pokazujesz, że myślisz". - **Warsztat usprawnień (25 min):** zespoły 3–4 os. wybierają realne miejsce pracy (warsztat, salon, sklep, kawiarnia) i wypisują ≥3 proste usprawnienia możliwe do wprowadzenia od zaraz, bez ryzyka budżetowego (porządek narzędzi, obsługa klienta, układ towaru, komunikacja). - **Prezentacja (10 min):** reprezentanci przedstawiają pomysły; prowadzący ocenia **realizm** (nie osoby): „Udowodniliście, że macie realny wpływ na swoje miejsce pracy". ### PRZERWA REGENERACYJNA (15 min) ### SCENARIUSZ 3: Kapitał zawodowy — „Ukryte portfolio" (35 min) **Cele:** zmapowanie mocnych stron (także spoza szkoły); przełamanie „nie mam doświadczenia, więc nic nie potrafię"; wartość umiejętności miękkich. - **Ćwiczenie indywidualne (20 min):** „Największy błąd na starcie? Myślenie: 'moje CV jest puste'. Zróbmy remanent tego, co już macie". Uczestnicy wypisują zasoby w 3 kategoriach: - Co potrafię ogarnąć szybko życiowo? (np. szybko wyszukuję informacje, montuję rolki, planuję czas, naprawię rower). - W jakich sytuacjach ludzie proszą mnie o pomoc? (wysłuchanie, komputer, szybka organizacja, zimna krew w stresie). - Moje cechy przydatne w pracy (upór, ciekawość, dokładność). - **Dobrowolne**; wariant mówiony dla osób, którym trudno pisać. - **Runda i wnioski (15 min):** prowadzący przekłada zasoby na język pracy („montaż rolek" → tworzenie contentu; „ludzie proszą o wysłuchanie" → empatia, praca z klientem). Wniosek: „Każdy ma kapitał startowy — kluczem jest go zauważyć". ### SCENARIUSZ 4: „Mój pierwszy krok po szkole" (45 min) **Cele:** przełożenie planów na konkretne działania; oswojenie lęku przed końcem szkoły; realny mini-plan. *(Metoda małych kroków — Bandura [14].)* - **Wprowadzenie (10 min):** góra i schodki na tablicy. „Nie musisz wiedzieć, gdzie będziesz za 5 lat. Masz wiedzieć, jaki jest twój jeden konkretny pierwszy krok". - **Warsztat „Pierwszy krok" (20 min):** uczestnicy odpowiadają na 4 pytania: - **CEL GŁÓWNY** (co ma się stać zaraz po szkole?). - **MÓJ PIERWSZY KROK** (jedna prosta rzecz w tym tygodniu). - **ZASOBY** (kto/co pomoże?). - **POTENCJALNA PRZESZKODA** (co mnie zatrzyma i jak to ominę?). - **Praca w parach: test realizmu (15 min):** „życzliwy krytyk" sprawdza, czy krok jest prosty i konkretny (np. „Znajdę pracę" → „w czwartek wyślę 3 CV"). ### SCENARIUSZ 5: Podsumowanie i rundka sprawczości (15 min) **Cele:** zebranie wniosków; publiczne zobowiązanie do pierwszego kroku. - **Runda końcowa (15 min):** każdy kończy zdanie „Mój pierwszy krok po tych warsztatach to…". Prowadzący pilnuje, by deklaracje były przyziemne i realne. Podsumowanie: „Rynek pracy nie gryzie, pracodawcy to też ludzie. Macie konkretne umiejętności i to wy decydujecie, jak je wykorzystacie. Powodzenia!". ## 9. Instrukcje dla prowadzącego Utrzymuj energiczny, wspierający ton **bez wulgaryzmów** i bez oceniania osób „leniwych". Temat „pustego CV"/lęku przed przyszłością traktuj delikatnie (Standard bezpieczeństwa). Zbieraj zobowiązania jako wsparcie, nie presję. ## 10. Ćwiczenia 1. „Praca marzeń kontra koszmar" (runda) — S1. 2. „Dobry pracownik" (dwie kolumny) — S1. 3. „Warsztat usprawnień" (grupowe) — S2. 4. „Ukryte portfolio" (indywidualne) — S3. 5. „Mój pierwszy krok" + test realizmu (para) — S4. ## 11. Pytania do refleksji - Który fundament dobrego pracownika jest u mnie mocny, a który do wzmocnienia? - Jaka mała inicjatywa jest możliwa w moim miejscu praktyk? - Jaki jest mój realny pierwszy krok w tym tygodniu? ## 12. Materiały dla uczestników Arkusz „Ukryte portfolio", arkusz „Mój pierwszy krok", karta „Inicjatywa bez ryzyka". Wzory znajdują się w sekcji Dla uczestników. ## 13. Sposób sprawdzenia efektów | Efekt | Jak sprawdzamy | |-------|----------------| | E1 | Uczestnik wskazuje ≥2 fundamenty i uzasadnia „decyzja, nie talent" | | E2 | Grupa podaje ≥3 realne usprawnienia bez ryzyka | | E3 | Wypełnione/omówione „ukryte portfolio" (≥3 zasoby) | | E4 | Arkusz „pierwszy krok" spełnia kryterium konkretności (test „życzliwego krytyka") | ## 14. Wskazówki dotyczące dostępności Arkusze z wariantem mówionym/dyktowanym; przykłady wizualne; gotowe pola do zaznaczenia; więcej czasu; wzory CV jako szablon. Odwołania do Pracuj.pl/Canva jako **przykłady narzędzi**, nie wymóg. Stosuj zasady dostępności i UDL. ## 15. Możliwe modyfikacje ćwiczeń „Ukryte portfolio" → wywiad w parze zamiast pisania. „Pierwszy krok" → wybór z listy gotowych przykładowych kroków. Publiczna deklaracja → zapis na kartce dla siebie, jeśli ktoś nie chce mówić na forum. ## 16. Zasady bezpieczeństwa psychologicznego Temat przyszłości/„pustego CV" bywa lękotwórczy — dobrowolność dzielenia się, brak porównań, akcent na mocne strony. Deklaracje bez presji. Stosuj standard bezpieczeństwa psychologicznego. ## 17. Źródła UNICEF [4], Bandura [14], CASEL [2], OECD [3], UDL [7]. Pełne dane bibliograficzne są w sekcji Bibliografia. --- --- # ZAŁĄCZNIK — Pakiet kart „Grafik Dobowy" (Moduł 1) *Pakiet opisuje zasady przygotowania i użycia kart w Module 1.* ## Koncepcja i zasady druku Karty na grubym papierze technicznym; **kodowanie kolorem + ikoną + etykietą tekstową** (nie samym kolorem — WCAG 1.4.1 [8]). Styl: czytelne, techniczne ikony (np. Flaticon/Canva na etapie przygotowania). Laminowanie zalecane. Przygotuj **4 komplety** (po jednym na zespół). ## Zasady gry (wersja ujednolicona — , B1) > **Doba = 24 godziny.** Zadanie zespołu: ułożyć plan dnia dorosłego pracownika z kart, tak by: 1. użyć wszystkich kart **czerwonych** (obowiązkowe: Sen, Praca, Poranek); 2. rozpocząć **Pracę o 7:00** i doliczyć **Dojazd** (kartę Dojazd użyć **dwa razy** — tam i z powrotem); 3. wypełnić resztę doby kartami **żółtymi** i **zieloną** (pamiętać o posiłkach); można użyć **szarych** (Szybki Obiad — oszczędność czasu; Nadgodziny — więcej zarobku kosztem czasu wolnego); 4. **zsumować czas**; jeśli suma przekracza **24 godziny** — zrezygnować z części aktywności i uzasadnić wybór. ## Zestaw kart (dla jednego zespołu) ### Karty CZERWONE — obowiązkowe (baza dnia) | Karta | Ikona | Czas | Opis | |-------|-------|------|------| | SEN | łóżko / budzik | 8 h | Regeneracja. Można skrócić do 6 h, ale ryzyko zmęczenia i błędów. | | PORANEK & HIGIENA | prysznic / szczoteczka | 1 h | Pobudka, prysznic, śniadanie, ubieranie. Bez śniadania +20 min, ale głód. | | PRACA / PRAKTYKI | kask / fabryka | 8,5 h | Pełny etat (w tym 30 min przerwy). Start punktualnie o 7:00! | ### Karty ŻÓŁTE — obowiązki domowe i logistyka | Karta | Ikona | Czas | Opis | |-------|-------|------|------| | DOJAZD (w jedną stronę) | autobus / pociąg | 45 min | Czekanie, korki, dojście. Użyć DWA RAZY (tam i z powrotem). | | ZAKUPY SPOŻYWCZE | wózek / torba | 1 h | Dojazd, półki, kolejka. Potrzebne produkty na obiad. | | GOTOWANIE & OBIAD | garnek / talerz | 1,5 h | Przygotowanie, jedzenie, zmywanie. | | SPRZĄTANIE | odkurzacz / pralka | 0,5 h | Szybkie ogarnięcie mieszkania, śmieci. | ### Karta FIOLETOWA — sytuacja losowa | Karta | Ikona | Czas | Opis | |-------|-------|------|------| | URZĄD / LEKARZ | pieczątka / krzyż | 2,5 h | Wizyta celowana. Uwaga: urzędy do 16:00! | ### Karta ZIELONA — relaks i zdrowie psychiczne | Karta | Ikona | Czas | Opis | |-------|-------|------|------| | CZAS WOLNY / HOBBY | pad / piłka / książka | dowolny (min. 2 h zalecane) | Odpoczynek, znajomi, sport. Kluczowe dla zdrowia psychicznego. | ### Karty SZARE — alternatywy i zmiana strategii | Karta | Ikona | Czas | Opis | |-------|-------|------|------| | „SZYBKI OBIAD" (zastępuje Gotowanie) | pudełko na wynos | 0,5 h | Oszczędność czasu. Nie potrzeba kart Zakupy ani Gotowanie. | | NADGODZINY (dodatek do Pracy) | automat / monety | +2 h | Dodatkowy zarobek. Zwiększa budżet, skraca czas wolny. | ## Wskazówka dla prowadzącego „po kosztach, a profesjonalnie" Druk na kolorowym papierze technicznym (czerwony, żółty, fioletowy, zielony, szary) + spójne, czytelne ikony + laminowanie. **Dostępność:** obok koloru zawsze nazwa i ikona, duża czcionka, wysoki kontrast. ## Powiązane rekwizyty (z „Materiały do Projektu") Do Modułu 1: opcjonalnie wydrukowane harmonogramy doby, kalkulatory. Pełna lista zakupowa — w materiałach do pobrania (materiały prowadzącego). --- # STANDARD BEZPIECZEŃSTWA PSYCHOLOGICZNEGO *Dokument przekrojowy — obowiązuje we wszystkich modułach. Odwołania: [16] w modułach.* *Źródła: SAMHSA (2014), 6 zasad podejścia trauma-informed [13]; UNESCO (2017) [6]. Materiał opiera się na podejściu trauma-informed oraz zasadach edukacji włączającej.* ## Dlaczego to potrzebne Program dotyka tematów wrażliwych: granic i ich naruszeń, presji grupy, złości, konfliktu, lęku przed przyszłością. W grupie młodzieży z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym część uczestników może mieć za sobą trudne doświadczenia. Poniższy standard chroni uczestników i prowadzącego oraz zwiększa skuteczność zajęć. ## Sześć zasad (za SAMHSA) w praktyce warsztatu 1. **Bezpieczeństwo** — sala bez publiczności z zewnątrz; jasne, przewidywalne reguły; prawo do pauzy. 2. **Zaufanie i przejrzystość** — prowadzący na starcie mówi, co będzie się działo i po co; żadnych „ukrytych testów". 3. **Wsparcie rówieśnicze** — rola obserwatora daje feedback wspierający, nie oceniający; normalizowanie trudności. 4. **Współpraca i wzajemność** — uczestnicy współtworzą kontrakt grupy; głos uczestnika ma znaczenie. 5. **Upodmiotowienie, głos i wybór** — **każde ćwiczenie osobiste jest dobrowolne**; można podać przykład „z życia kogoś", nie własny. 6. **Wrażliwość na różnice** — szacunek dla różnic kulturowych, płciowych, sprawności; brak zakładania „normy". ## Kontrakt grupowy (do ustalenia na pierwszych zajęciach) Propozycja zasad do wspólnego przyjęcia i wywieszenia w sali: - Szanujemy siebie nawzajem — bez wyzwisk i ośmieszania. - Co mówimy na sali, zostaje na sali (poufność, z wyjątkiem sytuacji zagrożenia — patrz niżej). - Masz prawo powiedzieć „pas" i nie brać udziału w danym ćwiczeniu. - Mówimy od siebie („ja czuję…"), nie oceniamy innych. - Jedna osoba mówi, reszta słucha. - Można poprosić o przerwę. ## Zasady dla ćwiczeń z dotykiem i przestrzenią (dot. m.in. Modułu 3) - **Zawsze pytamy o zgodę** przed dowolnym kontaktem fizycznym w scenkach; domyślnie ćwiczenia odgrywamy **bez dotyku** (można zaznaczać gesty symbolicznie). - Instruktor koryguje pracę uczestnika (chwyt, ułożenie) **tylko po zapowiedzi i za zgodą**. ## Praca z osobistymi treściami (dot. m.in. Modułów 3, 5, 6) - Ćwiczenia typu „moja sytuacja", „co mnie odpala", „mój pierwszy krok" — **dobrowolne**; można pracować na przykładzie hipotetycznym. - Nie drążymy szczegółów trudnych zdarzeń na forum. Skupiamy się na **umiejętności**, nie na relacjonowaniu traumy. ## Techniki oddechowe i regulacji — nota ostrożnościowa (dot. Modułów 3, 5) - U części osób intensywne skupienie na oddechu może **nasilać** napięcie/lęk. Zawsze podajemy **alternatywę** (np. liczenie obiektów, napięcie–rozluźnienie, ruch) i informujemy: „jeśli oddech Ci nie pomaga, wybierz inną technikę — to normalne". ## Wyjście z ról i debriefing (po każdej symulacji) - Po scenkach: symboliczne „zrzucenie roli" (otrzepanie rąk, powiedzenie „jestem znowu sobą, [imię]"). - Krótkie omówienie: „co było trudne?", „jak zareagowało ciało?" — bez oceniania osób. - (Wzorzec obecny już w Module 5 — rozszerzamy na wszystkie moduły z symulacjami: M2, M3, M4.) ## Procedura reagowania na ujawnienie trudnej treści / sygnał zagrożenia 1. **Zatrzymaj** eskalację, zadbaj o spokój grupy (można ogłosić krótką przerwę). 2. **Nie diagnozuj, nie wypytuj** publicznie; okaż spokój i wsparcie. 3. **Porozmawiaj indywidualnie** po zajęciach; poinformuj o dostępnym wsparciu. 4. **Przekaż do specjalisty** zgodnie z procedurami placówki (pedagog/psycholog szkolny, wychowawca). 5. **W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia** — działaj zgodnie z procedurami placówki i powiadom odpowiednie osoby/służby. Poufność grupy nie obejmuje sytuacji zagrożenia — poinformuj o tym uczestników przy zawieraniu kontraktu. ## Wsparcie zewnętrzne (do uzupełnienia lokalnie) Prowadzący przygotowuje **przed cyklem** listę lokalnych i krajowych punktów wsparcia (pedagog/psycholog placówki; poradnia psychologiczno-pedagogiczna; telefon zaufania dla dzieci i młodzieży). *[Do uzupełnienia aktualnymi, zweryfikowanymi danymi kontaktowymi — pozostawiono jako pole decyzji placówki, aby nie podawać niepotwierdzonych numerów.]* --- # DOSTĘPNOŚĆ I PROJEKTOWANIE UNIWERSALNE (UDL) *Dokument przekrojowy — obowiązuje we wszystkich modułach.* *Źródła: CAST UDL 3.0 [7]; UNESCO (2017) [6]; W3C WCAG 2.1 [8]. Materiał opiera się na zasadach UDL, edukacji włączającej i dostępności cyfrowej.* ## Trzy zasady UDL i ich zastosowanie w programie 1. **Wiele sposobów zaangażowania** — dawaj wybór (temat scenki, rola, praca w parze vs indywidualnie); wyjaśniaj sens ćwiczenia; doceniaj wysiłek, nie tylko efekt. 2. **Wiele sposobów reprezentacji** — instrukcje podawaj **jednocześnie ustnie, na piśmie i wizualnie** (na tablicy/kartach z ikonami); używaj prostego języka; kluczowe pojęcia zapisuj i ilustruj. 3. **Wiele sposobów działania i ekspresji** — pozwól odpowiadać mówiąc, pisząc, rysując, wskazując symbol lub pokazując gestem. ## Uniwersalne dostosowania (stosuj we wszystkich modułach) - **Łatwy język:** krótkie zdania, konkretne przykłady, jedno polecenie naraz; sprawdzaj zrozumienie parafrazą. - **Instrukcja wielokanałowa:** mów + pokaż + zapisz; zostaw instrukcję widoczną przez całe ćwiczenie. - **Więcej czasu:** dopuszczaj wydłużony czas na zadania pisemne; nie wymuszaj tempa. - **Alternatywa dla pisania:** zamiast wypełniania arkusza — rozmowa z prowadzącym/parą, dyktowanie, zaznaczanie gotowych opcji, rysunek, symbole/emotki. - **Redukcja przeciążenia:** dziel zadania na mniejsze kroki; ograniczaj bodźce; zapowiadaj zmiany i czas („zostało 5 minut"). - **Karty i materiały wizualne:** informacja **nie tylko kolorem** — dodawaj ikonę i etykietę tekstową (WCAG 1.4.1); duża, bezszeryfowa czcionka; wysoki kontrast. - **Wybór formy udziału:** praca w mniejszej grupie/parze jako alternatywa dla forum; możliwość obserwowania przed włączeniem się. - **Przewidywalność:** stała struktura zajęć (powitanie → ćwiczenie → omówienie → runda), plan zajęć widoczny. ## Dostępność materiałów cyfrowych i strony WWW (Etap 9) - Struktura nagłówków, teksty alternatywne obrazów, kontrast ≥ 4.5:1, obsługa klawiaturą, czytelne nazwy plików i opisy do pobrania, wersja mobilna (zgodnie z WCAG 2.1 [8]). ## Uwaga Dostosowania **nie obniżają celów** — zmieniają drogę dojścia do nich (zasada UDL). Warianty konkretnych ćwiczeń podano w sekcji „Możliwe modyfikacje" każdego modułu. --- # Materiały i lista zakupowa (dla prowadzącego) *Materiały uporządkowane według modułów. Dostępność: karty i materiały wizualne — kolor + ikona + etykieta tekstowa [8].* ## Materiały wg modułów - **Moduł 1:** zestawy kart „Grafik Dobowy" (4 komplety, patrz załączniku kart „Grafik Dobowy”); opcjonalnie wydrukowane harmonogramy doby; arkusz „Plan dnia"; kalkulatory (opcjonalnie, dostępność). - **Moduł 2:** przygotowana instrukcja techniczna; karty ról (Pracownik, Szef, Obserwator); karty „Parafraza", „Fakt/Problem". - **Moduł 3:** taśma malarska lub sznurek (linia na podłodze); karty sytuacji (ikona+etykieta); piłeczki antystresowe (opcjonalnie); karty „OK/STOP" (wariant anonimowy). - **Moduł 4:** 4 zestawy: po 10 kartek A4, taśma klejąca, 10 słomek; długopis/mały przedmiot na szczyt wieży; stoper; rekwizyty branżowe (tace, atrapa terminala, grzebienie, szczotki, ręczniki, fartuchy, identyfikatory ról — symbolicznie). - **Moduł 5:** kartki A4, pisaki; wydrukowane i pocięte paski scenek A/B; karty „Mapa wyzwalaczy", „3 kroki". - **Moduł 6:** kartki A4, długopisy; arkusze „Ukryte portfolio", „Mój pierwszy krok"; przykładowy szablon CV (opcjonalnie). ## Materiały dla uczestników (przekrojowo) Kartki do notatek; arkusze: planowanie dnia, mapowanie emocji i wyzwalaczy, plan pierwszego kroku zawodowego, praca indywidualna/refleksja (wzory: arkuszach uczestnika). ## Materiały plastyczne i organizacyjne Nożyczki, taśma klejąca, taśma malarska, laminator + folie (opcjonalnie), papier kolorowy (czerwony, żółty, zielony, fioletowy, szary). ## Zbiorcza lista zakupowa (6 modułów) **Papier i wydruki:** 1–2 ryzy A4; kolorowy papier techniczny (czerwony, żółty, zielony, fioletowy, szary); tusz/toner. **Biuro:** markery suchościeralne, długopisy, ołówki, nożyczki, taśma klejąca, taśma malarska. **Warsztat:** słomki, sznurek, piłeczki antystresowe. **Rekwizyty symulacji:** fartuchy, tace, grzebienie, szczotki, ręczniki, atrapa terminala płatniczego. **Sprzęt:** tablica, stoper/telefon, laminator (opcjonalnie), kalkulatory (opcjonalnie, dostępność). ## Uwaga o ikonach Darmowe, profesjonalne ikony (np. Flaticon, Canva) na etapie przygotowania kart — utrzymaj spójny styl; każda karta: kolor + ikona + nazwa. --- # ARKUSZE DLA UCZESTNIKÓW (wzory do druku) --- ## A1. Plan dnia (Moduł 1) Instrukcja: rozpisz swój dzień. Zaznacz, ile czasu zajmuje każda rzecz. Doba ma **24 godziny**. | Godzina | Co robię | Ile czasu | |--------|----------|-----------| | 6:00 | | | | … | | | | 22:00 | | | **Suma godzin:** ____ / 24 · **Z czego zrezygnowałem/am:** ____________ --- ## A2. Moja decyzja → skutek (Moduł 1) - Moja decyzja: ________________________________________ - Skutek natychmiastowy: _______________________________ - Skutek długofalowy: __________________________________ ## A3. Wymówka → rozwiązanie (Moduł 1) - Moja częsta wymówka: _________________________________ - Odpowiedź odpowiedzialna (od siebie, z rozwiązaniem): __________________ --- ## A4. Parafraza — „Upewnij się!" (Moduł 2) Uzupełnij: „Czy dobrze rozumiem, że mam ______________________________?" ## A5. Fakt / Mój problem (Moduł 2) - FAKT (co się stało, bez oceny): ________________________ - MÓJ PROBLEM (dlaczego to dla mnie kłopot): ______________ ## A6. Karta ról — telefon do szefa (Moduł 2) Pracownik / Szef / Obserwator. Kryteria dobrej rozmowy (zaznacz ✔): ☐ zadzwonił(a) wcześnie (nie SMS) ☐ konkretnie o chorobie ☐ przeprosił(a) za kłopot ☐ podał(a) termin powrotu/aktualizacji --- ## A7. Trzy rodzaje granic (Moduł 3) | Typ granicy | Przykład przekroczenia, które widziałem/am | |-------------|--------------------------------------------| | FIZYCZNA | | | SŁOWNA | | | EMOCJONALNA | | ## A8. Moje sygnały złości + moja technika (Moduł 3) - Gdzie w ciele czuję złość: ____________________________ - Moja technika „tu i teraz" (zaznacz): ☐ oddech 3:3 ☐ liczenie 5 obiektów ☐ napięcie–rozluźnienie ☐ inna: ____ > Jeśli oddech Ci nie pomaga — to normalne, wybierz inną technikę. --- ## A9. Karta „Budowniczy / Burzyciel" (Moduł 4) - Moje zachowanie, które BUDUJE zespół: __________________ - Zachowanie, które czasem BURZY i chcę ograniczyć: _______ ## A10. 5 zasad naszego zespołu (Moduł 4) 1. __________ 2. __________ 3. __________ 4. __________ 5. __________ --- ## A11. Mapa wyzwalaczy „Co mnie odpala?" (Moduł 5) W środku: **MÓJ WYZWALACZ**. Uzupełnij cztery pola (możesz mówić lub rysować zamiast pisać): - **Sytuacja:** gdzie/kiedy? ____________________ - **Ludzie:** kto brał udział? ____________________ - **Myśli:** co pomyślałem/am w tym ułamku sekundy? ____________________ - **Ciało:** gdzie poczułem/am napięcie? ____________________ ## A12. Komunikat w 3 krokach (Moduł 5) 1. **Fakt (jak kamera):** ________________________________ 2. **Emocja / „ja":** „Czuję ____, bo ____________________" 3. **Prośba (konkretna, wykonalna):** ______________________ --- ## A13. Inicjatywa bez ryzyka (Moduł 6) Miejsce pracy: __________. Trzy proste usprawnienia bez ryzyka: 1. __________ 2. __________ 3. __________ ## A14. Ukryte portfolio (Moduł 6) - Co ogarniam szybko życiowo: __________________________ - O co ludzie mnie proszą: _____________________________ - Moje cechy przydatne w pracy: ________________________ ## A15. Mój pierwszy krok po szkole (Moduł 6) - **Cel główny:** _______________________________________ - **Mój pierwszy krok (w tym tygodniu):** _________________ - **Zasoby (kto/co pomoże):** ____________________________ - **Przeszkoda i jak ją ominę:** __________________________ --- *Wszystkie arkusze można wypełniać pisemnie, ustnie (dyktowanie), przez zaznaczanie lub rysunek — zgodnie z UDL [7].* --- # FORMULARZE EWALUACYJNE I NARZĘDZIA OCENY ## 1. Ankieta PRZED / PO (samoocena uczestnika) Skala: 1 = wcale, 2 = trochę, 3 = średnio, 4 = dobrze, 5 = bardzo dobrze. (Można zastąpić emotkami 🙁😐🙂 dla dostępności.) | Umiejętność | Przed | Po | |-------------|:----:|:--:| | Potrafię zaplanować swój dzień | | | | Widzę skutki swoich decyzji | | | | Upewniam się, że dobrze zrozumiałem instrukcję | | | | Mówię o problemie faktami, nie oskarżeniem | | | | Potrafię powiedzieć „nie", gdy trzeba | | | | Radzę sobie z presją grupy | | | | Rozpoznaję swoją złość, zanim wybuchnę | | | | Potrafię współpracować w zespole | | | | Umiem powiedzieć o swojej potrzebie (3 kroki) | | | | Wiem, jakie mam mocne strony | | | | Mam pomysł na pierwszy krok po szkole | | | ## 2. Lista obserwacyjna dla prowadzącego (per moduł) Dla każdego efektu: ✅ widoczne / 🔶 częściowo / ⬜ brak okazji. Notatka jakościowa zamiast oceny liczbowej. Przykład (Moduł 5): - E1 rozumie konflikt jako zderzenie potrzeb: ⬜🔶✅ - E3 układa komunikat w 3 krokach: ⬜🔶✅ - E4 stosuje 3 kroki w symulacji: ⬜🔶✅ - Obserwacje: ______________________________________ (Analogiczne listy z sekcji 13 każdego modułu.) ## 3. Karta feedbacku obserwatora (do symulacji) - Co zadziałało dobrze: _________________________________ - Jedna rzecz do wzmocnienia (życzliwie): ________________ > Zasada: feedback wspierający, konkretny, o zachowaniu — nie o osobie. ## 4. Formularz ewaluacji zajęć (po module / po cyklu) 1. Co było dla Ciebie najbardziej przydatne? _______________ 2. Co było trudne lub niejasne? _________________________ 3. Czego było za dużo / za mało? _______________________ 4. Czy czułeś/aś się bezpiecznie i szanowany/a? (tak / częściowo / nie) — komentarz: ______ 5. Jedna rzecz, którą wykorzystasz w praktyce: ____________ 6. Ogólna ocena zajęć: 🙁 😐 🙂 ## 5. Karta zobowiązania (Moduł 6) „Mój pierwszy krok po warsztatach to: ______________________ . Zrobię to do (data): ______". (Dla siebie; dzielenie się na forum — dobrowolne.) --- *Wyniki służą doskonaleniu programu i wsparciu uczestników, nie klasyfikacji. Dane zbieraj zgodnie z zasadami ochrony danych i poufności placówki.* --- # BIBLIOGRAFIA I ŹRÓDŁA **Etap 5 — Badania i uzupełnianie źródeł** **Data kwerendy / data dostępu do wszystkich źródeł:** 20.07.2026 **Zakres:** kluczowe ramy instytucji międzynarodowych oraz uznane źródła metod pracy. ## Zasady doboru i zastrzeżenia - Wykorzystano **oficjalne strony wydawców/instytucji** (WHO, OECD, UNESCO, UNICEF, UE, CASEL, CAST, SAMHSA, APA, strona autorska A. Bandury) oraz encyklopedyczne opisy uznanych klasyków metody. - Źródła podpierają **metody i ramy** programu (umiejętności życiowe, uczenie społeczno-emocjonalne, edukacja włączająca, asertywność, regulacja emocji, sprawczość, bezpieczeństwo psychologiczne). Nie służą do „udowadniania" konkretnych scen — te pochodzą z materiałów źródłowych autora programu. - **Ograniczenia dowodów:** baza dowodów dla programów life-skills/SEL jest obszerna, ale efekty zależą od jakości wdrożenia i kontekstu; przeglądy wskazują na umiarkowane, pozytywne efekty. Techniki klasyczne (np. „zdarta płyta", komunikat „JA") mają silne ugruntowanie praktyczne i historyczne, lecz mniej badań RCT niż całe programy SEL. Oznaczono to w notach. - Weryfikacja dostępności: strony CASEL i repozytorium WHO IRIS sprawdzone bezpośrednio 20.07.2026; pozostałe potwierdzone przez oficjalne domeny wydawców. --- ## A. Ramy „umiejętności życiowych" i uczenia społeczno-emocjonalnego (podstawa całego programu) **[1] World Health Organization (WHO)** — *Life Skills Education for Children and Adolescents in Schools (Introduction and Guidelines to Facilitate the Development and Implementation of Life Skills Programmes)*. 1994/1997. - Typ: wytyczne instytucji międzynarodowej (dokument programowy). - Link/ID: WHO IRIS, https://iris.who.int/items/5d053e73-4b67-4456-9e9a-f3ae402863f2 (handle 10665/63552). - Wykorzystano do: całość programu — definicja i uzasadnienie podejścia „umiejętności życiowych" (kompetencje psychospołeczne). - Nota: fundament pojęcia „life skills"; wskazuje m.in. podejmowanie decyzji, komunikację interpersonalną, radzenie sobie z emocjami i stresem — bezpośrednio odpowiada modułom 1–6. Dokument zaznacza możliwość adaptacji także poza szkołą i dla dorosłych. **[2] CASEL (Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning)** — *CASEL SEL Framework (The CASEL 5)*. 2020. - Typ: rama kompetencyjna organizacji eksperckiej. - Link: https://casel.org/casel-sel-framework-11-2020/ - Wykorzystano do: efekty uczenia się i mapowanie kompetencji (wszystkie moduły). - Nota: pięć kompetencji (samoświadomość, samozarządzanie, świadomość społeczna, umiejętności relacyjne, odpowiedzialne podejmowanie decyzji) stanowi czytelną siatkę do zdefiniowania efektów. „Relationship skills" wprost obejmuje komunikację, współpracę, opieranie się presji i konstruktywne rozwiązywanie konfliktów (moduły 2–5). **[3] OECD** — *Survey on Social and Emotional Skills (SSES)* — strona programu i raporty (m.in. *Social and Emotional Skills for Better Lives*, 2024; raport techniczny 2023, wyd. 2025). - Typ: badanie międzynarodowe / raporty OECD. - Link: https://www.oecd.org/en/about/programmes/oecd-survey-on-social-and-emotional-skills.html - Wykorzystano do: uzasadnienie znaczenia umiejętności społeczno-emocjonalnych (wprowadzenie, moduły 5–6). - Nota: wiąże umiejętności społeczno-emocjonalne z lepszymi wynikami życiowymi (satysfakcja, zdrowsze zachowania, ambitniejsze plany zawodowe). Wspiera argumentację o wartości programu; dane populacyjne, nie interwencyjne. **[4] UNICEF** — *Global Framework on Transferable Skills*. 2019. - Typ: rama programowa agendy ONZ. - Link: https://www.unicef.org/reports/global-framework-transferable-skills (PDF: https://www.unicef.org/media/64751/file/global-framework-on-transferable-skills-2019.pdf) - Wykorzystano do: Moduł 6 (umiejętności transferowalne, zatrudnialność) i mapowanie kompetencji. - Nota: 12 umiejętności w 4 wymiarach (poznawczy, instrumentalny, indywidualny, społeczny); wprost łączy „life skills" z zatrudnialnością i odpornością — użyteczne dla „ukrytego portfolio" i „pierwszego kroku". **[5] Rada Unii Europejskiej** — *Zalecenie z dnia 22 maja 2018 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie* (2018/C 189/01). - Typ: akt zalecający UE (dostępny również w wersji polskiej). - Link: EUR-Lex, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32018H0604(01) - Wykorzystano do: osadzenie programu w ramach kompetencji UE (kompetencje osobiste, społeczne i „w zakresie umiejętności uczenia się"; przedsiębiorczość). - Nota: legitymizuje program w polityce edukacyjnej UE; 8 kompetencji kluczowych obejmuje komunikację, kompetencje społeczne i przedsiębiorczość odpowiadające modułom 2, 4, 6. --- ## B. Edukacja włączająca i dostępność (grupa docelowa: trudności w uczeniu się) **[6] UNESCO** — *A Guide for Ensuring Inclusion and Equity in Education*. 2017. - Typ: przewodnik instytucji międzynarodowej. - Link: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000248254 - Wykorzystano do: zasady dostępności i inkluzywności (wszystkie moduły; standard programu). - Nota: zasada „każdy uczeń się liczy i liczy się tak samo"; ramy oceny inkluzywności polityk i praktyk. Podstawa sekcji „Dostępność" i tonu inkluzywnego. **[7] CAST** — *Universal Design for Learning (UDL) Guidelines*, wersja 3.0. 2024. - Typ: wytyczne metodyczne organizacji eksperckiej. - Link: https://udlguidelines.cast.org/ - Wykorzystano do: warianty ćwiczeń i dostępność (wszystkie moduły). - Nota: trzy zasady (zaangażowanie, reprezentacja, działanie i ekspresja) → praktyczne uzasadnienie oferowania wielu sposobów uczestnictwa (mówione/pisane/wizualne/ruchowe). Kluczowe dla adaptacji ćwiczeń wymagających pisania. **[8] W3C** — *Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.1* (m.in. kryterium 1.4.1 „Użycie koloru"). - Typ: standard techniczny (norma dostępności cyfrowej). - Link: https://www.w3.org/TR/WCAG21/ - Wykorzystano do: dostępność strony WWW (Etap 9) i kart (kolor + ikona/etykieta). - Nota: uzasadnia zasadę, że informacja nie może być przekazywana wyłącznie kolorem — bezpośrednio dla kart „Grafik Dobowy" i kodowania kolorami. --- ## C. Komunikacja, asertywność, granice (moduły 2, 3, 5) **[9] Gordon, Thomas** — *Parent Effectiveness Training* (model P.E.T.: aktywne słuchanie, komunikat „JA", rozwiązywanie konfliktów bez przegranych). 1962/1970. - Typ: klasyczna publikacja / model treningu umiejętności (autor — uczeń i współpracownik C. Rogersa). - Link (opis): https://en.wikipedia.org/wiki/Parent_Effectiveness_Training ; nota autorska: https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Gordon_(psychologist) - Wykorzystano do: „Komunikat o faktach" (M2 L5) i „komunikat JA / 3 kroki" (M5 S3). - Nota: źródło pochodzenia komunikatu „JA" i aktywnego słuchania — spójne z techniką programu. Model szeroko stosowany; podstawa historyczno-koncepcyjna (nie RCT). **[10] Smith, Manuel J.** — *When I Say No, I Feel Guilty*. 1975. - Typ: klasyczna publikacja z zakresu treningu asertywności. - Link (opis): https://en.wikipedia.org/wiki/Assertiveness - Wykorzystano do: technika „Zdarta Płyta" (M3 L2) i „Bill of Assertive Rights". - Nota: pierwotne źródło techniki „broken record" (spokojne, powtarzalne komunikowanie odmowy) — dokładnie odpowiada narzędziu z Modułu 3. Klasyk o silnym ugruntowaniu praktycznym. **[11] Rosenberg, Marshall B.** — *Nonviolent Communication: A Language of Life* (Porozumienie bez przemocy). 2003. - Typ: uznana publikacja metodyczna. - Link (opis): https://en.wikipedia.org/wiki/Nonviolent_Communication - Wykorzystano do: struktura komunikatu (fakt–uczucie–potrzeba–prośba) w M5 S3 (3 kroki). - Nota: 4-elementowy model NVC odpowiada „3 krokom" programu (fakty → emocja/„JA" → prośba); wspiera spójność M2↔M5. Popularny model; baza dowodów rosnąca, lecz zróżnicowana. --- ## D. Emocje, konflikt, bezpieczeństwo psychologiczne (moduły 3, 5) **[12] Gross, James J.** — *Emotion Regulation* (model procesualny regulacji emocji; m.in. przewartościowanie poznawcze, wczesne rozpoznanie pobudzenia). - Typ: uznana teoria naukowa / przegląd. - Link (opis): https://en.wikipedia.org/wiki/Emotion_regulation - Wykorzystano do: „sygnały z ciała / wczesny ostrzegacz" (M3 L4), techniki obniżania napięcia (M5). - Nota: uzasadnia strategię wczesnego wychwytywania pobudzenia i interwencji przed eskalacją — zgodne z metodyką „ciało wie pierwsze". Techniki oddechowe stosować ostrożnie u osób z historią lęku/traumy (patrz [13]). **[13] SAMHSA (Substance Abuse and Mental Health Services Administration)** — *6 Guiding Principles to a Trauma-Informed Approach*. 2014. - Typ: wytyczne agencji rządowej (USA). - Link: https://www.samhsa.gov/resource/dbhis/infographic-6-guiding-principles-trauma-informed-approach - Wykorzystano do: **Standard bezpieczeństwa psychologicznego** (wszystkie moduły, szczególnie M3, M5). - Nota: sześć zasad (bezpieczeństwo; zaufanie i przejrzystość; wsparcie rówieśnicze; współpraca; upodmiotowienie, głos i wybór; wrażliwość kulturowa) → podstawa kontraktu grupowego, dobrowolności ćwiczeń i procedury reagowania na ujawnienia trudnych treści. --- ## E. Sprawczość i wejście na rynek pracy (moduł 6) **[14] Bandura, Albert** — *Self-efficacy: The Exercise of Control* (poczucie własnej skuteczności i sprawczość). 1997; oraz *Toward a Psychology of Human Agency* (2006). - Typ: teoria naukowa (psychologia społeczno-poznawcza). - Link: strona autorska https://albertbandura.com/albert-bandura-self-efficacy.html ; APA: https://www.apa.org/research-practice/conduct-research/self-efficacy-human-agency - Wykorzystano do: „inicjatywa bez ryzyka", „ukryte portfolio", „pierwszy krok" (M6). - Nota: poczucie własnej skuteczności jako mechanizm sprawczości; metoda małych, osiągalnych kroków buduje przekonanie o wpływie — bezpośrednio uzasadnia konstrukcję Modułu 6. --- ## F. Dowody skuteczności (przeglądy) — ostrożna interpretacja **[15] Durlak, J. A. i in.** — *The Impact of Enhancing Students' Social and Emotional Learning: A Meta-Analysis of School-Based Universal Interventions*. Child Development, 2011. - Typ: metaanaliza (recenzowana). - Link (opis/rekord): https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21291449/ - Wykorzystano do: uzasadnienie wartości podejścia SEL (wprowadzenie, ewaluacja). - Nota: wykazała pozytywny wpływ programów SEL na kompetencje, postawy i wyniki. Ograniczenie: efekty zależne od jakości wdrożenia (zasada „SAFE"); nie dotyczy wprost tej konkretnej grupy docelowej. **[16] Nasheeda, A. i in.** — przeglądy dot. programów life-skills dla młodzieży (np. systematyczny przegląd efektów na lęk/depresję/stres, PMC). - Typ: przegląd systematyczny (recenzowany). - Link: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10325125/ - Wykorzystano do: kontekst dowodowy (wprowadzenie). - Nota: sygnalizuje pozytywne, lecz zróżnicowane efekty programów life-skills; podkreśla potrzebę dobrego projektu i ewaluacji. Interpretować ostrożnie. --- ## Podsumowanie luk dowodowych - Program odwołuje się do ram WHO, CASEL, UNICEF i UE oraz do znanych technik pracy nad komunikacją, asertywnością, regulacją emocji i poczuciem sprawczości. - **Ograniczenie:** brak dowodów skuteczności *tego konkretnego* programu — wymaga własnej ewaluacji (pre/post + obserwacja; narzędzia w materiałach do pobrania). - **Techniki oddechowe/regulacji** wymagają noty ostrożnościowej (trauma-informed, [13]). - Odwołania do serwisów komercyjnych w materiałach (Pracuj.pl, Canva, Flaticon) traktowane są jako **przykłady narzędzi**, nie źródła merytoryczne, i tak oznaczone w modułach.