# MODUŁ 3 — Relacje i granice: jak się nie dać i jak nie krzywdzić

> **Zasada przewodnia :** „Moja granica kończy się tam, gdzie zaczyna się Twoja. Szacunek w obie strony, niezależnie od zawodu".

## 1. Tytuł
Moduł 3: „Relacje i granice — jak się nie dać i jak nie krzywdzić".

## 2. Cel modułu
Rozpoznawanie i szanowanie granic (fizycznych, słownych, emocjonalnych), asertywne stawianie granic pod presją oraz radzenie sobie z presją grupy i impulsem złości bez krzywdzenia innych.

## 3. Grupa docelowa
Młodzież branżowa, w tym osoby z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym. 8–16 osób.

## 4. Czas trwania
4 lekcje × 45 min = **180 min** . Wariant blokowy z przerwą 15 min.

## 5. Efekty uczenia się
Uczestnik:

- E1. rozróżnia trzy rodzaje granic i uzasadnia, że są subiektywne i wymagają szacunku;
- E2. stosuje technikę „zdartej płyty" do stanowczej, spokojnej odmowy;
- E3. rozpoznaje mechanizm presji grupy i stosuje „zatrzymanie" przed reakcją;
- E4. wskazuje własne sygnały złości w ciele i stosuje ≥1 technikę obniżania napięcia.

## 6. Wymagane materiały
Taśma malarska/sznurek (linia na podłodze), tablica + marker, karty z sytuacjami, kartki, piłeczki antystresowe (opcjonalnie). Karty sytuacji z ikoną+etykietą; kontrakt grupy; wariant kart do „Linii" (sek. 15).

## 7. Przygotowanie prowadzącego
**Zapoznaj się dokładnie ze standardzie bezpieczeństwa psychologicznego — moduł dotyka doświadczeń naruszeń/przemocy.** Przygotuj procedurę reagowania na ujawnienia i listę wsparcia. Wybierz 6–8 sytuacji dopasowanych do branż grupy. Zaplanuj wariant anonimowy „Linii na podłodze".

## 8. Przebieg zajęć krok po kroku

### LEKCJA 1: Czym są granice? („Moja Linia")
**Cel:** każdy ma inne granice i trzeba je szanować, nawet gdy ich nie rozumiemy.

- **Wstęp (5 min):** „Każdy ma niewidzialną ścianę — granicę. Gdy ktoś ją przekroczy, czujemy złość, wstyd albo strach".
- **Ćwiczenie „Linia na podłodze" (25 min):** linia z taśmy; jedna strona „OK, zgadzam się", druga „STOP". Prowadzący czyta sytuację, uczestnicy przechodzą na wybraną stronę. **Baza sytuacji  (wybierz 6–8):**
  - *Granice fizyczne i przestrzeń:* poklepywanie po plecach na powitanie; instruktor poprawia pracę dotykając rąk bez pytania; ktoś stoi bardzo blisko; kolega bierze twój telefon bez pytania; klient dotyka twoich włosów/ubrań.
  - *Granice słowne i szacunek:* szef mówi „młody"/„mala" mimo że zna imię; koledzy wulgaryzmy „na przecinki"; publiczna krytyka twojego produktu; przezwisko od twojej pomyłki; klient krzyczy obraźliwie.
  - *Granice emocjonalne i prywatność:* pytanie przy wszystkich, ile zarabiasz; prośba o nadgodziny „bo ruch"; dopytywanie o życie prywatne; udostępnienie twojego zdjęcia na czacie grupy.
  - *Granice rzeczy i własności:* prośba o pożyczenie drogiego narzędzia; niezwrócone 20 zł; polecenie posprzątania po kimś innym.
  - **Wariant anonimowy:** zamiast przechodzenia na forum — karty „OK/STOP" trzymane przy sobie lub głosowanie na kartkach (ochrona przed ekspozycją).
  - **Omówienie:** „Dlaczego stoisz tu, a nie tam? Co czujesz?" — granice są subiektywne.
- **Refleksja: trzy rodzaje granic (10 min):** trzy kółka na tablicy (FIZYCZNE, SŁOWNE, EMOCJONALNE); w parach po jednym przykładzie przekroczenia.
- **Podsumowanie (5 min):** „Nie wiesz, czy coś jest OK? Zapytaj. Nie zgaduj. Szanuj 'nie' drugiej osoby".

### LEKCJA 2: Kiedy powiedzieć STOP? (Technika „Zdarta Płyta")
**Cel:** asertywne stawianie granic pod naciskiem. *(Technika — Smith [10].)*

- **Wstęp (5 min):** „Boimy się powiedzieć 'nie', by nie wyjść na mięczaka. Nauczymy się mówić STOP profesjonalnie, bez agresji, ale stanowczo".
- **Trening „Zdarta Płyta" (25 min):** powtarzanie jednej, jasnej odmowy bez tłumaczenia. Przykład: „Nie pożyczam swoich narzędzi" (powtarzane mimo nacisku). Ćwiczenie w parach; baza sytuacji  (wybierz 3–4): namawianie na papierosa na zapleczu; nacisk, by „zapomnieć" posprzątać; polecenie zrobienia czegoś **niebezpiecznego/niezgodnego z procedurą**; nachalny klient pytający o numer; namawianie do „wyniesienia" produktów; naciski, by dołączyć do wyśmiewania słabszego; polecenie obsługi agresywnego klienta („klient ma zawsze rację").
- **Warsztat „STOP — bezpieczeństwo i procedury" (10 min):** kiedy STOP to obowiązek: brak zabezpieczeń BHP, uszkodzona maszyna, osoba pod wpływem, łamanie procedury sanitarnej, brak uprawnień, agresywny klient.
- **Podsumowanie (5 min):** „Powiedzenie 'nie' czyni cię profesjonalistą, który zna swoją wartość i dba o zasady".

### LEKCJA 3: Presja grupy — jak nie być owcą?
**Cel:** mechanizm presji grupy i nauka „zatrzymania" przed działaniem pod wpływem tłumu.

- **Wstęp (5 min):** „W grupie włącza się tryb 'owcy'. Zobaczymy, co zrobić, żeby się nie dać".
- **Analiza „Dlaczego idziemy za grupą?" (15 min):** sytuacja: grupa chowa rzeczy nowemu koledze i go wyzywa, wszyscy patrzą na ciebie. Pytania: Czego się boisz, jeśli nie dołączysz? Dlaczego trudno powiedzieć „dajcie spokój"? Kto krzywdzi, a kto jest krzywdzony (także obserwatorzy)? Co czuje ofiara?
  - **Nota bezpieczeństwa:** moderuj tak, by nie odtwarzać realnych ról ofiara/sprawca w grupie; akcentuj rolę i siłę **obserwatora, który reaguje**.
- **Ćwiczenie „Winda bezpieczeństwa" (zatrzymanie) (20 min):** narzędzie: policz do trzech, weź oddech — „winda bezpieczeństwa", potem decyzja. Symulacja w trójkach na sytuacjach presji; obserwator: „Czy udało ci się zatrzymać przed odpowiedzią?".
- **Podsumowanie (5 min):** „Bycie profesjonalistą to własny kręgosłup moralny, niezależnie od tego, co mówi grupa".

### LEKCJA 4: Impuls pod kontrolą — jak nie krzywdzić w złości?
**Cel:** rozpoznawanie sygnałów złości w ciele i techniki obniżania napięcia. *(Za Gross [12].)*
> **Powiązanie z Modułem 5:** tu uczymy **szybkich technik „tu i teraz"** (gaszenie pożaru). Pełny model regulacji i komunikat „JA" rozwijamy w Module 5 — bez powtarzania.

- **Wstęp (5 min):** „Złość jest naturalna. Ale to, co robimy w złości, już nie zawsze jest OK".
- **Warsztat „Sygnały z ciała — wczesny ostrzegacz" (15 min):** sylwetka na tablicy; „Co czujecie w ciele, gdy się wściekacie?" (ściśnięte szczęki, pięści, gorąco, szybsze bicie serca, płytki oddech). Wniosek: „Ciało wie pierwsze — naucz się czytać sygnały, by zdążyć zahamować".
- **Trening „Narzędzia tu i teraz" (20 min):** trzy techniki: **oddech 3:3** (3 s wdech, 3 s wydech ×5); **liczenie obiektów** (znajdź 5 rzeczy); **napięcie/rozluźnienie** (zaciśnij pięści 5 s, rozluźnij). **Nota ostrożnościowa:** „Jeśli skupianie na oddechu Cię nie uspokaja lub nasila napięcie — wybierz inną technikę. To normalne".
- **Podsumowanie (5 min):** „Złość mija, ale słowa wypowiedziane w złości zostają. Te techniki dają czas na mądrą decyzję".

## 9. Instrukcje dla prowadzącego
Trzymaj się Standardu bezpieczeństwa. W L1 zaproponuj wariant anonimowy, jeśli grupa jest napięta. W L3 nie dopuść do realnego wyśmiewania. Zawsze rób wyjście z roli po symulacjach. Nie wymuszaj technik oddechowych.

## 10. Ćwiczenia

1. „Linia na podłodze" (+ wariant anonimowy) — L1.
2. „Zdarta płyta" w parach — L2.
3. „Winda bezpieczeństwa" w trójkach — L3.
4. „Narzędzia tu i teraz" (indywidualnie) — L4.

## 11. Pytania do refleksji

- Która z moich granic jest najczęściej naruszana i jak mogę ją komunikować?
- Kiedy trudno mi powiedzieć „nie" i dlaczego?
- Po czym poznaję, że narasta we mnie złość?

## 12. Materiały dla uczestników
Karty sytuacji (ikona+etykieta), karta „Trzy granice", karta „Moje sygnały złości + moja technika". Wzory znajdują się w sekcji Dla uczestników.

## 13. Sposób sprawdzenia efektów
| Efekt | Jak sprawdzamy |
|-------|----------------|
| E1 | Uczestnik przypisuje sytuacje do 3 typów granic (karta/forum) |
| E2 | W parze utrzymuje spójną odmowę mimo 3 nacisków (obserwacja) |
| E3 | Nazywa 1 sytuację presji i „zatrzymanie", które zastosuje (forum) |
| E4 | Wskazuje ≥1 sygnał ciała i wybiera 1 technikę (karta) |

## 14. Wskazówki dotyczące dostępności
Wariant kart zamiast publicznego przechodzenia; sytuacje z ikoną+etykietą; techniki pokazane wizualnie; dozwolone odpowiedzi gestem/wskazaniem. Stosuj zasady dostępności i UDL.

## 15. Możliwe modyfikacje ćwiczeń
„Linia" → głosowanie kartami „OK/STOP" (anonimowo). „Zdarta płyta" → z kartą-podpowiedzią jednego zdania. Techniki złości → wybór jednej ulubionej, bez wymogu oddechu.

## 16. Zasady bezpieczeństwa psychologicznego
Pełne zastosowanie standardzie bezpieczeństwa psychologicznego: dobrowolność, zgoda na dotyk (scenki bez dotyku), procedura reagowania na ujawnienia naruszeń, ostrożność przy technikach oddechowych, wyjście z ról.

## 17. Źródła
CASEL [2], Smith [10] („zdarta płyta"), Gross [12] (regulacja emocji), SAMHSA [13] (bezpieczeństwo), UDL [7]. Pełne dane bibliograficzne są w sekcji Bibliografia.

---