STANDARD BEZPIECZEŃSTWA PSYCHOLOGICZNEGO
Dokument przekrojowy — obowiązuje we wszystkich modułach. Odwołania: [16] w modułach.
Źródła: SAMHSA (2014), 6 zasad podejścia trauma-informed [13]; UNESCO (2017) [6]. Materiał opiera się na podejściu trauma-informed oraz zasadach edukacji włączającej.
Dlaczego to potrzebne
Program dotyka tematów wrażliwych: granic i ich naruszeń, presji grupy, złości, konfliktu, lęku przed przyszłością. W grupie młodzieży z trudnościami w uczeniu się i funkcjonowaniu społecznym część uczestników może mieć za sobą trudne doświadczenia. Poniższy standard chroni uczestników i prowadzącego oraz zwiększa skuteczność zajęć.
Sześć zasad (za SAMHSA) w praktyce warsztatu
- Bezpieczeństwo — sala bez publiczności z zewnątrz; jasne, przewidywalne reguły; prawo do pauzy.
- Zaufanie i przejrzystość — prowadzący na starcie mówi, co będzie się działo i po co; żadnych „ukrytych testów".
- Wsparcie rówieśnicze — rola obserwatora daje feedback wspierający, nie oceniający; normalizowanie trudności.
- Współpraca i wzajemność — uczestnicy współtworzą kontrakt grupy; głos uczestnika ma znaczenie.
- Upodmiotowienie, głos i wybór — każde ćwiczenie osobiste jest dobrowolne; można podać przykład „z życia kogoś", nie własny.
- Wrażliwość na różnice — szacunek dla różnic kulturowych, płciowych, sprawności; brak zakładania „normy".
Kontrakt grupowy (do ustalenia na pierwszych zajęciach)
Propozycja zasad do wspólnego przyjęcia i wywieszenia w sali:
- Szanujemy siebie nawzajem — bez wyzwisk i ośmieszania.
- Co mówimy na sali, zostaje na sali (poufność, z wyjątkiem sytuacji zagrożenia — patrz niżej).
- Masz prawo powiedzieć „pas" i nie brać udziału w danym ćwiczeniu.
- Mówimy od siebie („ja czuję…"), nie oceniamy innych.
- Jedna osoba mówi, reszta słucha.
- Można poprosić o przerwę.
Zasady dla ćwiczeń z dotykiem i przestrzenią (dot. m.in. Modułu 3)
- Zawsze pytamy o zgodę przed dowolnym kontaktem fizycznym w scenkach; domyślnie ćwiczenia odgrywamy bez dotyku (można zaznaczać gesty symbolicznie).
- Instruktor koryguje pracę uczestnika (chwyt, ułożenie) tylko po zapowiedzi i za zgodą.
Praca z osobistymi treściami (dot. m.in. Modułów 3, 5, 6)
- Ćwiczenia typu „moja sytuacja", „co mnie odpala", „mój pierwszy krok" — dobrowolne; można pracować na przykładzie hipotetycznym.
- Nie drążymy szczegółów trudnych zdarzeń na forum. Skupiamy się na umiejętności, nie na relacjonowaniu traumy.
Techniki oddechowe i regulacji — nota ostrożnościowa (dot. Modułów 3, 5)
- U części osób intensywne skupienie na oddechu może nasilać napięcie/lęk. Zawsze podajemy alternatywę (np. liczenie obiektów, napięcie–rozluźnienie, ruch) i informujemy: „jeśli oddech Ci nie pomaga, wybierz inną technikę — to normalne".
Wyjście z ról i debriefing (po każdej symulacji)
- Po scenkach: symboliczne „zrzucenie roli" (otrzepanie rąk, powiedzenie „jestem znowu sobą, [imię]").
- Krótkie omówienie: „co było trudne?", „jak zareagowało ciało?" — bez oceniania osób.
- (Wzorzec obecny już w Module 5 — rozszerzamy na wszystkie moduły z symulacjami: M2, M3, M4.)
Procedura reagowania na ujawnienie trudnej treści / sygnał zagrożenia
- Zatrzymaj eskalację, zadbaj o spokój grupy (można ogłosić krótką przerwę).
- Nie diagnozuj, nie wypytuj publicznie; okaż spokój i wsparcie.
- Porozmawiaj indywidualnie po zajęciach; poinformuj o dostępnym wsparciu.
- Przekaż do specjalisty zgodnie z procedurami placówki (pedagog/psycholog szkolny, wychowawca).
- W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia — działaj zgodnie z procedurami placówki i powiadom odpowiednie osoby/służby. Poufność grupy nie obejmuje sytuacji zagrożenia — poinformuj o tym uczestników przy zawieraniu kontraktu.
Wsparcie zewnętrzne (do uzupełnienia lokalnie)
Prowadzący przygotowuje przed cyklem listę lokalnych i krajowych punktów wsparcia (pedagog/psycholog placówki; poradnia psychologiczno-pedagogiczna; telefon zaufania dla dzieci i młodzieży). [Do uzupełnienia aktualnymi, zweryfikowanymi danymi kontaktowymi — pozostawiono jako pole decyzji placówki, aby nie podawać niepotwierdzonych numerów.]
DOSTĘPNOŚĆ I PROJEKTOWANIE UNIWERSALNE (UDL)
Dokument przekrojowy — obowiązuje we wszystkich modułach.
Źródła: CAST UDL 3.0 [7]; UNESCO (2017) [6]; W3C WCAG 2.1 [8]. Materiał opiera się na zasadach UDL, edukacji włączającej i dostępności cyfrowej.
Trzy zasady UDL i ich zastosowanie w programie
- Wiele sposobów zaangażowania — dawaj wybór (temat scenki, rola, praca w parze vs indywidualnie); wyjaśniaj sens ćwiczenia; doceniaj wysiłek, nie tylko efekt.
- Wiele sposobów reprezentacji — instrukcje podawaj jednocześnie ustnie, na piśmie i wizualnie (na tablicy/kartach z ikonami); używaj prostego języka; kluczowe pojęcia zapisuj i ilustruj.
- Wiele sposobów działania i ekspresji — pozwól odpowiadać mówiąc, pisząc, rysując, wskazując symbol lub pokazując gestem.
Uniwersalne dostosowania (stosuj we wszystkich modułach)
- Łatwy język: krótkie zdania, konkretne przykłady, jedno polecenie naraz; sprawdzaj zrozumienie parafrazą.
- Instrukcja wielokanałowa: mów + pokaż + zapisz; zostaw instrukcję widoczną przez całe ćwiczenie.
- Więcej czasu: dopuszczaj wydłużony czas na zadania pisemne; nie wymuszaj tempa.
- Alternatywa dla pisania: zamiast wypełniania arkusza — rozmowa z prowadzącym/parą, dyktowanie, zaznaczanie gotowych opcji, rysunek, symbole/emotki.
- Redukcja przeciążenia: dziel zadania na mniejsze kroki; ograniczaj bodźce; zapowiadaj zmiany i czas („zostało 5 minut").
- Karty i materiały wizualne: informacja nie tylko kolorem — dodawaj ikonę i etykietę tekstową (WCAG 1.4.1); duża, bezszeryfowa czcionka; wysoki kontrast.
- Wybór formy udziału: praca w mniejszej grupie/parze jako alternatywa dla forum; możliwość obserwowania przed włączeniem się.
- Przewidywalność: stała struktura zajęć (powitanie → ćwiczenie → omówienie → runda), plan zajęć widoczny.
Dostępność materiałów cyfrowych i strony WWW (Etap 9)
- Struktura nagłówków, teksty alternatywne obrazów, kontrast ≥ 4.5:1, obsługa klawiaturą, czytelne nazwy plików i opisy do pobrania, wersja mobilna (zgodnie z WCAG 2.1 [8]).
Uwaga
Dostosowania nie obniżają celów — zmieniają drogę dojścia do nich (zasada UDL). Warianty konkretnych ćwiczeń podano w sekcji „Możliwe modyfikacje" każdego modułu.
Materiały i lista zakupowa (dla prowadzącego)
Materiały uporządkowane według modułów. Dostępność: karty i materiały wizualne — kolor + ikona + etykieta tekstowa [8].
Materiały wg modułów
- Moduł 1: zestawy kart „Grafik Dobowy" (4 komplety, patrz załączniku kart „Grafik Dobowy”); opcjonalnie wydrukowane harmonogramy doby; arkusz „Plan dnia"; kalkulatory (opcjonalnie, dostępność).
- Moduł 2: przygotowana instrukcja techniczna; karty ról (Pracownik, Szef, Obserwator); karty „Parafraza", „Fakt/Problem".
- Moduł 3: taśma malarska lub sznurek (linia na podłodze); karty sytuacji (ikona+etykieta); piłeczki antystresowe (opcjonalnie); karty „OK/STOP" (wariant anonimowy).
- Moduł 4: 4 zestawy: po 10 kartek A4, taśma klejąca, 10 słomek; długopis/mały przedmiot na szczyt wieży; stoper; rekwizyty branżowe (tace, atrapa terminala, grzebienie, szczotki, ręczniki, fartuchy, identyfikatory ról — symbolicznie).
- Moduł 5: kartki A4, pisaki; wydrukowane i pocięte paski scenek A/B; karty „Mapa wyzwalaczy", „3 kroki".
- Moduł 6: kartki A4, długopisy; arkusze „Ukryte portfolio", „Mój pierwszy krok"; przykładowy szablon CV (opcjonalnie).
Materiały dla uczestników (przekrojowo)
Kartki do notatek; arkusze: planowanie dnia, mapowanie emocji i wyzwalaczy, plan pierwszego kroku zawodowego, praca indywidualna/refleksja (wzory: arkuszach uczestnika).
Materiały plastyczne i organizacyjne
Nożyczki, taśma klejąca, taśma malarska, laminator + folie (opcjonalnie), papier kolorowy (czerwony, żółty, zielony, fioletowy, szary).
Zbiorcza lista zakupowa (6 modułów)
Papier i wydruki: 1–2 ryzy A4; kolorowy papier techniczny (czerwony, żółty, zielony, fioletowy, szary); tusz/toner.
Biuro: markery suchościeralne, długopisy, ołówki, nożyczki, taśma klejąca, taśma malarska.
Warsztat: słomki, sznurek, piłeczki antystresowe.
Rekwizyty symulacji: fartuchy, tace, grzebienie, szczotki, ręczniki, atrapa terminala płatniczego.
Sprzęt: tablica, stoper/telefon, laminator (opcjonalnie), kalkulatory (opcjonalnie, dostępność).
Uwaga o ikonach
Darmowe, profesjonalne ikony (np. Flaticon, Canva) na etapie przygotowania kart — utrzymaj spójny styl; każda karta: kolor + ikona + nazwa.
Grafik Dobowy — specyfikacja kart
Jeden komplet ma 12 kart (11 rodzajów, w tym dwa dojazdy). Do pracy czterech zespołów przygotuj cztery komplety. Specyfikacja zawiera dokładne teksty, czasy, kolory, układ A4 i zasady symulacji doby.
Pobierz gotowe karty „Grafik Dobowy” (PDF). Dwie strony wydrukuj czterokrotnie, w skali 100%.
